Yazar: MURAT ÖKSÜZ

  • EGE ADALARI kimin?

    EGE ADALARI kimin?

    Geçmiş, tarih olarak kalmalı. Bugünü ise tarihi bilerek ama bugünün koşulları ile geleceğe dönük olarak değerlendirmeliyiz. Aidiyeti antlaşmalarla açıkça belirtilmemiş adaların ve kayalıkların tümü, daha 95 yıl öncesine kadar Osmanlı Devleti’ne aitti. Yunanistan’a verildiğini gösteren bir belge de yoktur.

    Çok ama çok eski çağlarda Ege Adaları yoktu. Bugün “Ege” dediğimiz denizin yerinde, masal kıtası “Atlantis” vardı. Sonra Tanrıların gazabına uğrayıp battı; Tanrı doğa olduğuna göre, doğanın gazabına da diyebiliriz. Yüksek dağlarının tepeleri, Halikarnas Balıkçısı Cevat Şakir’in “Arşipel” dediği, bugün bizim, “Ege Adaları” dediğimiz kara parçaları olarak suların üstünde kaldı.

    “Yok canım!” demeden önce, adaların hepsinde aynı olan flora ve faunaya bakın. Buna üşeniyorsanız, Santorini Adası’nı düşünün. Hani şu patlayıp da etrafı küle ve bugün “santoron taşı” dediğimiz, suda batmayan, “sünger taşı”na boğan ada. Hiç ada patlar mı? Pasifik’teki Krakatoa dışında kaç ada patlamış? Patlayan yanardağdır. Gördünüz mü? “Ege denizi kıtaydı, adalar da dağlardı” diyenler, demek o kadar da haksız değilmiş. Peki, bu deniz kime aitti? Kimse bilmiyor. Pelasgları ve daha onlar gibi nice kavimleri saymazsak -ki nasıl saymayız-  bilinebilen en eski tarihinde, Ege Denizi’nin iki yakasında yani Anadolu ve Teselya ile Mora’da, Luviler yaşıyordu. Hititlerin “Arzava Mektupları”nda adı geçen, bir türlü baş edemedikleri Luviler, bizim Anadolulu atalarımızdır. Luviler’in Anadolu’dan Teselya’ya geçerken adalara, hiç değilse şöyle bir uğramadıkları düşünülemez.

    ADALAR KİME AİTTİ?

    Sonra aradan yine yüzyıllar, yüzyıllar geçmiş, bu arada ana karalar gibi adalar da sık sık el değiştirmiştir. Ege’de dolaşırken, hemen her adada karşımıza çıkan Hastane (Rodos) Şövalyeleri’ni hatırlıyor musunuz? Bir ara bu adaların hemen tümü onlara aitti. Hastane Şövalyeleri Yunan değildir. Ege’nin ve Ege Adaları’nın, kadim tarihten beri Yunan olduğunu düşünmek, insan aklı ile alay etmektir. Şimdi bana mitolojiden, Miken uygarlığından vs. söz edip kafamı kızdırmayın. Miken uygarlığının, Antik Yunan’ın ve Greklerin bugünkü Yunan ile benzerliği bile yoktur. “Vardır” demek, günümüz Mısırlılarının Akdeniz ve Yunan uygarlığının anası Mısır uygarlığını yaratan insanlarla aynı kişiler olduklarını söylemeye benzer ki, kargaları bile gülmekten tünedikleri daldan düşürür. Yunanların Ege’nin bu yakasına geçip, Anadolu’da ticaret kolonileri kurmaları çok ama çok sonralara rastlar. “Altın Post”un peşine düşen, Jason ve Argonotlar ile Güzel Helen’i geri almak için Truva’yı yıkmaya gelen Menelaos ve aralarında Akhilleus ile Odysseus’un da bulunduğu arkadaşlarının da Yunan oldukları tartışmalıdır. Kaldı ki, Odysseus dışında hepsi anakaradandı. Odysseus’un yurdu Ithaca Adası da zaten Ege Denizi’nde değildir. Bizans’ın Doğu Roma olduğunu da düşününce, Ege’nin de adalarının da 1900’lü yılların başına kadar uzun yüzyıllar Yunan olmadığını kanıtlayan bu bölümü kısa kesip, içinde ada olmayan denizden korkan Yunanların, “adadan adaya hoplamak” dedikleri eğlenceye biz de katılalım ve birden, hooop, yakın tarihe atlayalım. Yakın tarih dediysem, yine de yaklaşık 500 yıl kadar öncesinden söz ediyorum. İşte 500 yıl öncesinden, yine yaklaşık 100 yıl öncesine kadar geçen, Ege tarihinde belki de hiç görülmedik uzun bir zaman diliminde, Ege Adaları Osmanlı Devleti’ne aitti. Bugün Oniki Adalar’ın idare merkezi olan Rodos dâhil neredeyse tümü, Rodos Şövalyeleri’nden ve Venedik’ten alınmıştı. Adaların, çoğu kez hiçbir antlaşmada yazılı olmadan, oldu-bittilerle, peyderpey elden çıkması, Balkan ve Trablusgarp savaşları sonrasına rastlar. O zaman bile, bir ikisi dışında çoğu, Yunanistan’a değil, İtalya’ya kaptırılmıştır. Bugün Oniki Adalar’ın hangisine giderseniz orada ciddi bir İtalyan izi, mimarisi ile karşılaşırsınız. Zaten kitaplar hatta o burnundan kıl aldırmayan Yunan turizm broşürleri bile bunu böyle yazar. Birçok adanın adı bile İtalyancadır. En büyüğünden en küçüğüne kadar hepsinin Türkçe adları vardır. Adalardaki birçok yerin adı, bugün bile Türkçedir. Ege Adaları’nın Yunan olduğu, bugün de çok tartışmalı, hâlâ kapanmamış bir konudur. Kafanızı karıştırmamak için sorunu basite indirgemeye, Ege’nin belli bir bölümü ile sınırlı tutmaya çalışayım. “Yunanlar adalarımızı aldılar” ile başlayalım.

    ADALARI KİM ALMAYA ÇALIŞIYOR?

    Bir süredir, çoğu “hikmeti kendinden menkul” kişiler, Yunanistan’ın Ege’de Türkiye’ye ait adalara el koyduğunu ve Türkiye’nin buna sesiz kaldığını yazıp, çiziyorlar. Haklıdırlar ama kısmen. Birileri de, “adaları biz değil bizden öncekiler verdi” diye, yine doğruluğu kendilerinden menkul savlarla ortada dolaşıyorlar. Haksızdırlar. Türkiye Cumhuriyeti’nin sınırları, önce Misak-ı Milli sonra da Lozan Antlaşması ile çizilmiştir. Lozan Antlaşması ile Lozan Boğazlar ve onun yerini alan Montreux Sözleşmeleri, Ege’de hangi adaların Türkiye’ye, hangilerinin Yunanistan’a ve hangi adaların da İtalya’ya bırakıldığını açıkça yazar. Lozan’lar 1923, Montreux 1936 tarihini taşır. Burada hemen bir parantez açayım:  Lozan Antlaşması’nı inceletmek, hiçbir konuda farklı bir sonuca varmaya yardımcı olmaz. Olsa olsa, bir taraftan Türkiye Cumhuriyeti’nin temeline dinamit koyarken bir taraftan da Türkiye’yi “yayılmacı” devlet konumuna sokar. Yunanistan Başbakanı Çipras’ı, Lozan Antlaşması’nı savunmak zorunda bırakmak da akıl kârı değildir.

    ONİKİ ADALAR VE DİĞERLERİ

    Türkiye Cumhuriyeti kurulduğunda, Batnaz (Patmos) ile Rodos-Meis arasında kalan ve Lozan’da, isim isim sayılan Oniki Adalar, İtalya’ya aitti. Türkiye’yi “Müttefikler” yanında II. Dünya Savaşı’na sokmaya çalışan İngiltere, karşılığında, o tarihte Almanya tarafından işgal edilmiş olan Oniki Adalar’ı Türkiye’ye vermeyi önermişti. Maliyeti çok yüksek olacak, yerine getirilip getirilmeyeceği de bilinmeyen bu öneri, yerinde bir kararla, kabul edilmemişti. Şimdi birileri, “işte gördünüz mü? Vermişler de almamışız” diye zafer çığlıkları atmaya başlayacak. Olsun. Dirayetsizlik edip savaşa girmenin sonunun ne olduğunu tarihte çok gördük. Sonu belli bir filmi tekrar görmeye koşmanın âlemi yoktur. İsmen tek tek sayılan “Oniki Adalar ve onlara bağlı kayalıklar”, biraz da “Müttefikler”in yanında savaşa girmeyi reddeden Türkiye’yi cezalandırmak için, savaş sonrasında Yunanistan’a verildi. Ancak, bir koşul vardı: Türkiye’nin güvenliği açısından önem taşıyan bu adalar silahlandırılmayacak, adalarda asker bulundurulmayacaktı. Türk karasularının1 içinde kalan adalar, adacıklar ve kayalıklar Türkiye’ye ait olacaktı. Yine Lozan, bu iki grup dışında kalan ve statüleri belli olmayan adaların, kayalıkların aidiyetinin, ilgili taraflar -Türkiye ile Yunanistan- arasında görüşmelerle belirlenmesini öngörmektedir.2 Bu, bugüne kadar yapılamamıştır. Yanaşmayan Yunan tarafıdır çünkü tarih boyunca başkalarına yaslanıp, Türkiye aleyhine büyümeyi temel politika olarak benimsemiştir. Aklınca uygun zaman kollar. Tekrar edeyim aidiyeti antlaşmalarla açıkça belirtilmemiş adaların ve kayalıkların tümü, daha 95 yıl öncesine kadar Osmanlı Devleti’ne aitti. Yunanistan’a verildiğini gösteren bir belge de yoktur. Türkiye Cumhuriyeti’nin aksine Yunanistan, bağımsızlığını aldığı 1829 tarihinden başlayarak, her zaman yayılmacı bir siyaset gütmüştür. Bizim dost bildiğimiz Venizelos, Yunanlar tarafından “Yunanistan topraklarını üç kat büyüten kişi” olarak anılır. Bu büyüme hep Türkiye aleyhine olmuştur. Bu politika bugün de devam etmektedir. Son deneme Kıbrıs’tır. Megali İdea-Küçük Asya macerası gibi o da, Yunanistan için felaketle sonuçlanmıştır.

    ÇÖZÜM NEDİR?

    Bu yazdıklarımın tümü bizim için tarihtir artık. Ancak Yunan yayılmacı siyaseti Ege Adaları’nda sürmektedir. Bunun son örneği ise Kardak’tır.  Merak edenler için kısaca yazayım. Örneğin, Didim’in karşısındaki Eşek (Agathonissi) ve Bulamaç (Farmakonisi) Adaları Yunanistan’a ait değildir. Türk karasuları dışında kaldıkları düşünülüyorsa, aidiyetlerinin, Türkiye ile Yunanistan arasında görüşme yoluyla belirlenmesi gerekir. Yunanistan ise oldu-bitti ile bu adalara el koymaya çalışmaktadır. Ayrıca her iki adaya da asker ve silah yerleştirmiştir. Diğer taraftan, Lozan’da ismen sayılan Oniki Adalar’a silah ve asker yerleştirilmesi, bu adaları Yunanistan’a şartlı devreden antlaşmanın açık ihlali Türkiye’nin güvenliğine tehdittir. Türkiye bu konuyu sadece bir kez, 1990’lı yılların ilk yarısında, NATO’da gündeme getirmiştir.3 Hiçbir iktidar böylesine önemli bir konuyu olması gereken biçimde izlememiştir ve izlememektedir.  30 yıldır Ege Adaları’nda hiç bir şeyin değişmediğini düşünenler; eğer denizin temizliği, yaşamın rahatlığı ve sakinliği, doğanın, mimarinin korunmasından vs. söz ediyorlarsa, doğrudur. Hatta Piri Reis’in peşinde dolaşan ve bugünü geçmişle karşılaştırmalı olarak saptayıp, yazan biri olarak, 500 yıldır bir değişiklik olmadığını bile söyleyebilirim. Ve bu nedenle de Bodrum’u, Bodrum olmaktan çıkaran ünlü mimarlarımızın sülalesine hayır dua ederek gıpta ile baktığım adalara gittiğim zaman hem üzülüyor hem keyif alıyorum. Ancak, adaların aidiyeti, yayılmacılık ve silahlandırılmaları konusunda ne yazık ki çok şey değişmiştir. Sakız Adası’nı anlattığım yazıya (Bknz. Sakız Adası, YACHT Türkiye Ekim 2014) bir göz attıysanız, silah ve asker bulunmaması gereken adada, “Askeri tesislerin fotoğrafını çektiğim” savıyla beni sorguya çekmeye kalkan, emekli bir Türk büyükelçisi olduğumu öğrenince de kırdıkları potun farkına varıp, nasıl kaçacaklarını bilemeyen4 KYP mensuplarını okumuşsunuzdur. Veya İstanköy ile Kilimli-Kelemez (Kalymnos) arasındaki Keçi (Pserimos-Capra) Adası’nın Akyarlar’a bakan burnundaki askeri tesisi görmüş, önündeki denizin, haritalarda,  “askeri yasak bölge” olarak işaretlendiğini fark etmişsinizdir. Keçi Adası da adı sayılarak Yunanistan’a bırakılmış bir ada değildir. Tabii Ege Adaları’nın aidiyeti konusunu tartışırken, Oniki Adalar’ın da batısına geçip, neredeyse Atina’ya yakın adaları da sepete atmaya çalışmamak elimizi zayıflatmamak açısından dikkat edilmesi gereken bir husustur. Ege Adaları’nda Yunan yayılmacılığı nasıl önlenir? Bunu yanıtı 1996 yılında yaşanan Kardak bunalımıdır. O zaman ilk adım olarak ne yapıldıysa şimdi de o yapılmalı ve görüşme masasına oturmadan önce elimiz güçlendirilmelidir. Masaya en azından eşit koşullarda oturmak gerekir. Bir muhalefet liderinin, bir gerçeği yanlış ifade, iktidara geldiğinde ne yapacağını da davul zurna ile ilan etmiş olması, gerçeği değiştirmez. Adalar egemenlik konusudur ve egemenlik sorunları, çözümü en güç sorunlardır. Zamanında gerekli adımlar atılmazsa asıl o zaman savaş olur. Bu açıdan bakıldığında, birkaç hafta önce Yunan Savunma Bakanı’nın Kardak gösterisinin Türkiye tarafından engellenmesi, savaş çıkaracak değil, savaşı engelleyecek bir tutumdur.  Yunanistan’a, adalara el koymaya çalışmamak konusunda, diplomatik usule ve dile uygun olarak yapılacak uyarılar da. Epey laf edip, yorulduk. Elimize bir kadeh viski alıp, devam edelim.

    BİR BİLENE SORULSUN

    Servetin ve paranın kaynağı yasa dışı değilse, paraya faiz alıp rantiye olarak hatta yurtdışında yaşamak da, viski içmek de, hele bugünün Türkiye’si dikkate alındığında, şaşılacak ve ayıplanacak bir davranış değildir. Ayrıca, elinde viski kadehi olanların da ülkenin egemenliğini ilgilendiren konularda görüş bildirmek, en doğal haklarıdır. Ancak, elde viski kadehi olsun olmasın, böylesine bilgi gerektiren konularda ulu orta ahkâm kesmek doğru değildir. Ege Adaları’nda keyifli zaman geçiriyor olmak, egemenlik haklarımızdan vazgeçmemizi haklı göstermez. Unutulmaması gereken, devlet yönetmenin, şirket veya belediye yönetmekten çok farklı ve ciddi bir iş olduğudur. Arşipel’de keyifle dolaşan Türklerin yabancı bayraklı teknelerinin, Türk bayrağına geçirilmesinin özendirilmesi doğrudur. Bunun, “bir kereye özgü sıfır vergi ile yapılması” ise yanlıştır. Kaldı ki günümüzün yönetim anlayışı, “hele bir geçsinler sonra biz bunun acısını çıkartırız.” ilkesine dayanmaktadır. 4,5 metrelik sandalımdan biliyorum. Sandal hikâyemi de yapıldıkları günden beri Türk bayraklı mavi tur teknelerini bile marinalarımızdan kaçıran, marina anlayışımızın nasıl her yönüyle yanlış olduğunu da anlatmayayım, yazı uzamasın. 2000 Euro’luk kayığa bir o kadar da vergi çıkarılırken; gümrük işlemleri bir ayda, o da Ankara’dan, “yeter artık, saçmalamayın.” emri gelince bitirilebilirken; yüz dolarlık sahte şirketlere kayıtlı yabancı bayraklı ama Türklere ait milyon Euro’luk teknelerin on beş dakikada gümrükten geçip, Türkiye’ye girebilmesi, hele de bu teknelere vergisiz mazot verilmesi tümüyle yanlıştır. Bir muhalefet liderinin Ege Adaları dâhil, bütün bu gerçekleri yanlış ifade etmiş olması onları yanlış ve gerçek olmaktan çıkarmaz.

    Ege Adaları’na dönersek… Geçmiş, tarih olarak kalmalı; bugünü ise tarihi bilerek ama bugünün koşulları ile geleceğe dönük olarak değerlendirmeliyiz. Böyle bilinsin, bilinmiyorsa da, zahmet edilip bir bilene sorulsun vesselam. ☸

  • Gözlerden uzak zenginliğin şahidi KARAYİP ADALARI

    Gözlerden uzak zenginliğin şahidi KARAYİP ADALARI

    ‘Yacht’ demek, varlık demek, para demek. ‘Superyacht’ demek paraya para dememek, ‘megayacht’ demek paranın ağa babası yani ‘creme de la creme’ bir hayat demek.

    Acaba Instagram’lar Facebook’lar çıktıktan sonra mı başladık dünya nüfusunun çoğunun, çoğundan da fazlasının erişemeyeceği kadar şaşalı olan zenginlikleri, fakiranemizde çekirdek çitlerken, sahip olduğumuz belki de en lüks oyuncağımız olan akıllı telefonlarımızın ekranlarından #luxury hashtag’leri sayesinde görmeye, yoksa bu boyutta zenginlikler dünyanın bir yerlerinde hep yaşanıyordu da bizim mi hiç haberimiz yoktu? Yani tavuk mu yumurtadan, yumurta mı sosyal medyadan çıkar dersek… Bence ikincisi. Bu zenginlikler hep vardı, her zaman da olacak. Karayip Adaları da aklın almayacağı boyutlarda yaşanan  bu zenginliğin gizlice ya da göstere göstere yaşandığı cennetlerden biri! Superyacht sektörü de bu zenginliğin tam göbeği!

    Tabii ki fakirhanemizde çekirdek çitlerken bölümünü abarttım ama malumunuz benim bahsettiğim zenginliğin boyutları, hepimizin üç oda bir salon evini hatta villalarımızı bile literatürde bir ‘fakirhane’ye çevirir!

    ‘Yacht’ demek varlık demek, para demek. ‘Superyacht’ demek paraya para dememek, megayacht demek paranın ağa babası yani ‘creme de la creme’ bir hayat demek. Hal böyle olunca da bir bunun göstere göstere, havasını ata ata yapılanı var. Hani ünlüler, hatta bu yolla ünlü olmuş sonradan görmeler… Bir de bu zengin hayatı son derece gizli ve elegant biçimde yaşayan varlıklı insanlar var.

    İşte Güney Karayip Adaları bu kesimin gizlendiği adalardan. Eğer Kim Kardashian kocaman şapkasıyla nerede şampanyasını yudumladıysa ben de o mekâna gitmek istiyoruuuum diye sevgilinize baskı yapanlardansınız gideceğiniz adalar St.Barts gibi kuzey adalar. Oysa Monaco Prensi Albert arkadaşını ziyarete nereye geldi, Prens William hangi ıssız sahilde güneşlendi, daha ismini bilmediğiniz birçok gerçek ve gizli milyarder hangi kıyılarda sessizce hayatına güzel tatiller ekledi derseniz adresimiz Grenadine ada zinciri. Zaten o yüzden bu isimler bu kıyıları tercih ediyorlar; bilinmemek, görülmemek için.

    St. Lucia, ki diğerlerine göre turistiktir; Pitonlar denilen muhteşem iki dağ arasında, hayatınızda görebileceğiniz en güzel gökkuşaklarının her yarım saatte bir şahidi olabileceğiniz, kuzey adalara göre yemyeşil bir ada. Papağanlar ve tropik kuşlarla tam bir Karayip resmi yaratıyor. Esas zincirse St. Vincent ve Grenadinler’den başlayıp en güneyde Grenada’ya dek uzanan ve 32 adadan oluşan bir cennet! Çoğu adanın ismi cismi duyulmaz, bu yüzden de bir tekneye ihtiyaç vardır. Ancak varlıklı insanların bu adalara kıyıdaki şahane mekânlara gitmek için geldiğini düşünüyorsanız tamamen yanılırsınız. Çünkü Karayipler, özellikle de güney adalar, Yalıkavak kulüpleri ya da şık Akdeniz beach clubları gibi yerlerle donatılmamıştır. Her adada nokta atışı birkaç iyi restoran ve otel hariç, lüks hayat sadece kristal gibi suların üzerindeki süperyatlarda yaşanır. Fakir hayat da akıl almayacak kadar fakirdir. Derme çatma, sıvasız gecekondu tipi evler, tehlikeli izbe barlar, kaldırımsız, çamurlu yollar, alabildiğine yoksulluk… O yüzden de lokal hayat ne yazık ki uyuşturucu, hırsızlık gibi düzinelerce suçun yuvasıdır.

    Adalar arasında, yerel halkın olmadığı, fakirliğin asla yanaşamadığı, gizli ve sessiz bir istisna var. O da Grenadinler’e çok yakın bir özel ada olan Mustique Adası. Adanın ilk yıllarında olduğu kadar gizliliği kalmadı ancak yine de sessizliğini koruyor çünkü adada sadece 100 kadar villa var, başka da bir şey yok. Bu villalarda yaşanan özel ve zengin hayatlar haricinde ada, sadece birkaç keçi ve fakir balıkçıya ev sahipliği yapıyor. Ne bir lüks otel yığını, ne bir beach club, ne de süslü bir restoran! Keçilerin zenginlerle aynı adayı paylaştıklarından haberleri dahi yok. Yalnızca iki butik bar ve ıssız sahiller var burada çünkü başka bir şeye ihtiyaç yok. Bu adanın özelliği, özel kalmasının istenmesi.

    1960 yılında Kraliçe 2. Elizabeth’in kardeşi Prenses Margaret’e 40 bin metrekare bir bölgenin düğün hediyesi olarak verilmesi ve kendisinin oraya Les Joiles Eaux isimli bir villa yaptırmasından sonra, ada sadece belirli bazı isimlere kapısını açmış. İsmi gizlenmeyen villalar Mick Jagger, Tommy Hillfiger, David Bowie, Roberto Cavalli gibi ünlülere ait ancak ben size adı duyulmamış, ismini gizleyen çok daha varlıklı kişilere ev sahipliği yaptığını söyleyebilirim.

    Ada, Mustique Company’ye ait ve bu villaların çoğu da bu şirket tarafından özel olarak kiralanıyor. Adadaki süper özel turizm ancak böyle dönüyor. Elbette her villa sahibi de kendi evini başkasına kiralamıyor! Bunun dışında yine aynı şirket tarafından işletilen ve ismi Cotton House olan sadece 17 odalı süper lüks ve özel bir otel ve yedi odası olan özel sahipli bir başka otel haricinde isteseniz de çivi çakamıyorsunuz. Yani bu özel ada, son 50 yıldır yazının başında bahsettiğim o tahmin edilemez boyuttaki zenginliğin kapalı kapılar ardında yaşandığı, bu varlıklı insanların kaçış noktası. Okyanus, kumlardaki izleri her dalgada silip süpürse de, Mustique hâlâ gözlerden uzak birçok gizemli hikâyenin şahidi… ☸

  • Gezegendeki en büyük cıva havuzu PERMAFROST

    Gezegendeki en büyük cıva havuzu PERMAFROST

    Gezegenimiz ısındıkça, donmuş toprakların altında uyuyan büyük toksin depoları açığa çıkmaya başlıyor. Devasa miktarlarda zehirli, ağır metaller dünyamıza tehlike yaymaya başlıyorlar. Masal anlatır gibi başladığıma bakma; konuyu aslında var olmayan ejderhalara bağlamayacağım. Maalesef gerçekten var olan ve tehlikeli bir şeyden bahsedeceğim. Bahsettiğim şey, ağır bir metal olan

    CIVA.

    Küresel ölçekte küresel ısınmanın getireceği en önemli neticelerden aklınıza ilk neler gelir diye sorsam herhalde 10 kişiden 8’i önce buzul erimesi, ardından deniz suyu seviyelerinin yükselmesi der. Aslında ikisi bir başlık; biri olduğu için diğeri de oluyor. Yani temelde ilk aklımıza gelen ‘buzulların erimesi’. O buzullar eriyor ama buzullar öyle kutupların ya da dağların tepelerine kondurulmuş, oturan nesneler değil elbette. Kullandığımız, tarım yaptığımız toprağa geçmeden önce arada donuk topraklar var: PERMAFROST.

    Sorun şu: Buzulların erimesi gibi donuk topraklar da çözünüyor. Araştırmalar gösteriyor ki, Kuzey Kutbu’nda permafrostun (donmuş toprakların) içinde bulunan cıva, buzlar eridikçe ve donuk toprak çözündükçe nehirlere, denizlere, atmosfere ve çevreye doğru topraktan salınmaya başlıyor ve besin zincirine karışarak her türden canlıya zehir yayıyor. Şimdi buradaki iki kavramı açalım: Permafrost ve cıva. Permafrost, kutuplardaki donmuş topraklara verilen isim; biyolojik etkinliğin olduğu aktif tabakanın hemen altında. Oraların toprakları o kadar soğuk neticesinde tabii donmuş oluyor, biraz önce ufaktan değindiğim gibi. Bu neden burada üzerinde durulacak kadar önemli, çünkü ufak bir alan değil. Özellikle Kuzey Yarımküre’deki karaların dörtte birini kaplıyor bu topraklar. Konumuz cıva ama yeri gelmişken söyleyeyim, büyük miktarda da karbon ve metan depoluyor. Yapı olarak da doğa için çok büyük önemi var permafrostun çünkü eridiğinde erozyona, göllerin yok olmasına, toprak kaymasına, zemin çökmesine neden olabiliyor, bitki türlerinin kompozisyonunu değiştirebiliyor. Hatta insanların “sarhoş ağaçlar” diye isim verdiği ağaçlar var, yine kutuplarda. Permafrost eridiğinde erozyona veya çatlaklara, işte az önce saydığım durumlara yol açıyor, dolayısıyla toprak zayıflıyor, hassaslaşıyor, sonra da ağaçların düz büyümek, uzamak yerine daha eğimli olmasına, bazen düşmesine bile sebep oluyor.

    Cıvanın doğada bulunması aslında normal bir durum. Çünkü kayaların ayrışması, volkanik patlamalar ve ayrıca orman yangınları gibi kaynaklardan atmosfere ve çevreye cıva yayılabiliyor. Fakat anormal olan durum şu: Havadaki cıvanın yaklaşık üçte ikisi insanlar tarafından salınıyor. Yani normal olmayan şey, cıvanın miktarı.

    İnsanlar kömür yakarak, bazı kirletici kaynakları kullanarak havaya cıva yayıyor. Önce bu ağır metal havada dolanıyor, sonra rüzgârla sürüklenerek yere tekrar düşüyor, suya veya karaya, toprağa karışıyor. Balıklar ve diğer bazı hayvanlar tarafından toplanıyor ve besin zincirinde her geçen gün miktarı daha da artarak en son insana kadar ulaşıyor. Bak burası önemli, altını çiziyorum; besin zincirinin her basamağında cıva miktarı daha da artıyor. Dolayısıyla en üst basamaktaki insan da, en fazla etkilenen canlı oluyor.

    Bu ayki konu aslında mevzunun karışık olduğunu gösteren bir araştırma üzerine, karmaşıklığından ziyade daha tehlikeli. Evet, doğru kelime bu: Tehlikeli. Araştırmanın başında, permafrostların çok az cıva içerdiği veya hiç içermediği düşünülüyordu. Ancak sonra, Amerika’nın Ulusal Kar ve Buz Veri Merkezi’nde toplanan veriler permafrostun yalnızca cıva barındırdığını değil, gezegendeki en büyük cıva havuzu olduğunu da gösterdi, devasa miktarlarda ağır metal içerdiğini. Kuzey Kutbu’ndaki donmuş topraklarda doğal olarak bulunan cıva miktarı, insanların son 30 yıldır atmosfere yaydığı (kömür vs kirletici kaynaklar) cıvadan bile 10 kat fazla ki, az önce atmosfere ne kadar fazla cıva bıraktığımızdan bahsettim, işte bundan bile fazla. Bu elementin baskı altında dışarı çıkmasını engelleyen buz örtüsü kalktığında asıl problem başlıyor. İklim değişimi karaları ısıttıkça, bu çözünen permafrost önemli miktarda cıvayı çevreye yayıyor ve besin zincirinde birikmesine çok daha fazla olanak tanıyor. Zehirli bir ağır metal olan cıva, değişik formlarda balık ve diğer hayvanlarda bulunabiliyor ve insanlarda da ciddi sağlık problemlerine yol açıyor. Merkezi sinir sitemine, böbreklere ve beyne zarar veriyor, konuşma, kas hareketlerini etkiliyor, doğum kusurlarına sebep olabiliyor. İnsanların cıvaya maruz kalmasının ise temel olarak üç yolu var: Atmosfere cıva yayan kömür ve diğer fosil yakıtlarının yakılması, cıvayı daha önceden bünyesine almış balık veya deniz ürünü tüketmek ve küçük ölçekli altın madenciliği. Burada madenciler altını taş ve tortulardan ayırmak için cıva kullanıyorlar ve dünyada milyonlarca maden işçisi bu tehlikeli işlemden etkileniyor.

    Kuzey yarımkürede kuzeylere çıktıkça atmosferik ve oşinografik süreçler daha karmaşık hal almaya başlıyor. O yüzden buralarda biriken cıva miktarı da daha fazla oluyor. Özellikle Kuzey Kutbu’na yakın bölgelerde yaşayan ve geçimini avlanma ile sağlayan insanların vücutlarında yüksek oranda cıvaya rastlanıyor. Çünkü kaynağın binlerce kilometre uzağındaki canlılar (balık, kuş, fok, kutup ayıları, bazı balinalar, vs.) bünyesine alabiliyor. Bu yüzden kirli nehirler veya kirli sularda yetişen ve özellikle uzun ömürlü olan orkinos, kılıç balığı gibi türleri tüketmemekte fayda var.

    Normal şartlarda permafrost miktarındaki değişimler yüzyıllarca sürmesine rağmen IPCC (Hükümetler Arası İklim Değişikliği Paneli), 21. yüzyılın ortalarına kadar Kuzey Yarımküre’deki permafrost alanının yüzde 20 ila 35 oranında düşeceğini tahmin ediyor. Buna ek olarak Birleşmiş Milletler Çevre Programı, 2080 yılına kadar erimenin yüzde 30-50 artabileceğini söylüyor. Hatta süreç, Batı Sibirya’da dahil olmak üzere dünyanın bazı yerlerinde halihazırda başlamış olup, 2020 yılına kadar ciddi oranda artması bekleniyor. 2020’ye iki yıl kaldığını hemen hatırlatayım burada.

    Şu an bilinen gerçek ise şu: Küresel ısınma devam ettikçe permafrost çözünecek ve cıvanın bir kısmı da açığa çıkacak. Bu ikisi kesin biliniyor. Ancak ne kadar miktarda ve ne zaman olacağı şimdilik soru fazında. Araştırmanın bir sonraki aşaması da bu soruların cevabını araştırmaya yönelikmiş zaten. Yani siz soruyu sormadan adamlar sorunun cevabını araştırmaya başlamışlar bile. Tabii bir de Arktik’te olan Arktik’te kalmayacak.  Biliyorsunuz kutuplar ısınıyor, jet akımları gevşiyor Amerika’da ve Avrupa’da. Hatta bizim bulunduğumuz enlemlerde kıyamet kopuyor. Kutuplarda olan şey yalnızca kutupları etkilemiyor, bu zehirli metal de kilometrelerce uzağa taşınabiliyor. Hadi bakalım, buradan yemeğe geçecekseniz bu akılda bir yerde, bir köşede dursun, lazım olur. Gelecek ay yine üç sayfa ileride, üç sayfa beride buralarda bir yerlerde olurum, yine buluşalım. Kalın sağlıcakla… ☸

  • Siyah inci AZIMUT S7

    Siyah inci AZIMUT S7

    İtalyan Azimut Yachts, yeni modeli S7’de karbon fiber teknolojiyi benimsediğini ortaya koydu ve aldığı ödülle de kararını taçlandırdı. Eylül’de Cannes Boat Show’da suya indirilen ve bu yıl Boot Düsseldorf’ta düzenlenen Avrupa Yılın Yatı Ödülleri’nde (European Yacht of The Year) “45 feet üzeri” kategorisinin kazananı olan Azimut S7, çarpıcı hatları ve yenilikçi teknolojisi ile son zamanların en çok konuşulan yatlarından biri.  Yazı AYÇA GÜÇLÜTEN  Fotoğraflar AZİMUT YACHTS ARŞİVİ

    İnovatif, Azimut S7’nin performansına ve üstün teknolojik altyapısı ile sportifliğin çağdaş anlayışla harmanlandığı tasarım çizgisine bakıldığında sarf edilecek en isabetli kısa tanım. Ancak İtalyan firmanın spor koleksiyonunun bu yeni modelinde odaklanılan elbette bu kadarla sınırlı değil. S7’nin kendi kategorisinde Avrupa Yılın Yatı ödülünü almasını sağlayan özelliklerinden biri yenilikçi Auto Balance Sistemi. Bu sistem sayesinde seyir sırasında ağırlık dağılıyor ve performans güvenliği artıyor. Elde edilen hafifliğin yaşattığı avantajları ve verdiği haz ise herhalde tahmin edilebilir.

    Azimut’un kullanışlı yaşam alanları, çarpıcı gövde tasarımlara ve lüksü üst seviyelere taşıma prensibi malum. Ancak spor yat filosunda işi daha ileri götürüyor, değişik bir biçimde.

    Fiber gövde ve karbon fiber üstyapının faydalarından biri de tekne içinde hacmin artmasını, yaşam ve keyif alanlarının çoğalmasını sağlıyor. Devamı Mart 2018 sayımızda…