Yazar: MURAT ÖKSÜZ

  • DOĞUDAN BATIYA BİTMEYEN YOLCULUK -2- SERÇE LİMANI

    DOĞUDAN BATIYA BİTMEYEN YOLCULUK -2- SERÇE LİMANI

    Bin yıl önce Anadolu kıyılarında batan bir gemi ve bu geminin derin mavideki bilimsel araştırmasına adanan ömürler…

    Geçen sayıda günümüzden yaklaşık 1000 yıl önce Akdeniz’in doğu kıyısından yelken açarak kuzeye, olasılıkla Konstantinopolis’e daha sonra da Karadeniz’deki bir limana gidecek Serçe Limanı Cam Batığı’nın hikâyesine yelken açmıştık. Kargosu büyük oranda kırık camlardan oluşan batık, birçok yeni bilgiyi öğrenmemizi sağlarken bunların içinde en dikkat çeken bilgileri batıktan çıkartılan satranç ve tavla taşları vermişti. Yaklaşık 1000 yıl önce Anadolu kıyılarında batan gemiden çıkartılan bu taşlar sayesinde gemicilerin ve kaptanın uzun yolculuklar sırasında bu oyunları oynadıklarını ve suyun 35 metre altında çıkartılan başarılı rölöve sayesinde gemideki objelerin bulunduğu noktalara göre gemideki sosyal sınıfları nasıl keşfedildiğini aktarmıştım. Bu bilgilere ulaşabilmemizi sağlayan ise şüphesiz ki arkeolojiye adanan ömürler. Serçe Limanı kazısının üzerinden 40 yıl geçmesine rağmen arkeologlar halen bu özel geminin hikâyesini aydınlatmaya devam ediyorlar. Sualtı arkeolojisinin öncüsü George F. Bass bir sohbetimiz sırasında Serçe Limanı Cam Batığı’nın rekonstrüksiyonu ve büyük miktardaki İslami cam kargosu bakımından dünyanın en eski batıklarından biri olan Gelidonya kadar önemli bir batık olduğunu söylemişti. Gelidonya Batığı’nın sualtı arkeolojinin başlaması açısından dolayısıyla da sualtı arkeolojisinin öncüsü George Bass açısından bir milat olduğunu düşündüğümüzde Serçe Limanı’nın önemi çok daha net anlaşılır. Bu sayımızda sualtı arkeolojisinin öncüsü tarafından bu kadar önemsenen Serçe Limanı Cam Batığı’nın 40 yıllık araştırma öyküsüne devam ediyoruz.

    1000 YAŞINDAKİ GEMİDEN GERİYE KALANLAR

    1977-1979 yılları arasında, üç kazı sezonunun ardından batığa dair birçok bilgiye ulaşıldı. Bunlar arasında öncelikle geminin boyutları vardı. Gemi 15 metreden biraz daha uzun ve yaklaşık olarak 5,2 metre eninde 35 ton taşıyabilecek kapasitedeydi ve çam ağacından yapılmıştı. Omurgası içinse karaağaç tercih edilmişti. Antik Çağ’dan kalan batıkları suyun altında araştıran ekipler açısından en büyük problemlerden biri ahşapların zaman içinde yok olmasıdır. Bunun nedeni Akdeniz’de yaşayan Ternodo Navalis ismindeki bir kurtçuktur. Bu nedenle antik çağa ait birçok geminin ahşap gövdesine dair ya hiç veri olmaz ya da çok az ahşaba ulaşılır. Örneğin dünyanın en eski batıklarından biri olan Uluburun Batığı’nda ulaşılabilen ahşap oranı yüzde 3’tür. Arkeolojik kazılar sırasında geminin ahşap bölümlerinin ancak kargo altında kalan kısımları kurtarılabilir. Serçe Limanı Cam Batığı 1000 yıl önce iskelesinin üzerine yattığı tespit edilmiş, bu nedenle sancak kısmı tamamen yok olmuştur. İskele kısmından kurtarılan ahşap bölümler ise oldukça değerli bilgiler sunuyor. Örneğin geminin inşa yöntemini, kullanılan ağaç ve çivi türlerini buradan öğreniyoruz. Geminin ahşaplarını birleştirmek için ahşap ve bakır çiviler kullanılmış. İki direkli ve Latin yelkenli olduğu düşünülen gemi için özel bir çalışma Bodrum Sualtı Arkeoloji Müzesi’nde yapılmış. Bu çalışma için geminin gerçek boyutlarında metalden bir iskelet kurulmuş ve bu iskelet üzerine suyun derinliklerinden çıkartılan ahşap parçalar yerleştirilmiştir. Bugün Bodrum Sualtı Arkeoloji Müzesi’ni ziyaret ettiğinizde bu eşsiz çalışmayı görebilir, yaklaşık bin sene önce bir geminin nasıl bir şekli olduğunu, nasıl bir ambara sahip olduğunu ve bu ambarın nasıl yerleştirildiğini inceleyebilirsiniz.

    MODERN GEMİ YAPIMININ BAŞLANGICI

    Tarih boyunca Akdeniz’de iki temel gemi yapım yöntemi vardır. Bunlardan ilki, önce gemi kabuğunun oluşturulduğu yöntem. Diğeri ise önce iskeletin, ardından dış kabuğun örüldüğü modern yöntem. Sheila Matthews kazının bitmesini izleyen yıllarda yaptığı çalışmasıyla Serçe Limanı Cam Batığı’nın modern gemi yapım tekniği ile yapılmış en eski örnek olduğunu belirtmiştir. Batık kazısından tam 25 yıl sonra bu kez karada, İstanbul’un atar damarlarından biri olan Yenikapı’da, muhteşem bir gemi topluluğunun kazısına başlandı. Bu eşsiz arkeolojik alandan elde edilen bilgiler Bizans Dönemi’ne ait gemilere dair oldukça fazla bilgi sundu. Bu alandan gelen bilgiler gemilerin evrimsel süreçlerine ve kabuk temelli yöntemden iskelet temelli yönteme geçiş çalışmalarını çok daha iyi şekilde anlaşılmasına imkân verdi. Buna göre gemilerin evrimsel sürecinin Akdeniz çanağının her noktasında eş zamanlı başlamadığı anlaşıldı. Farklı gemiler incelenerek gemilerin hangi ahşapları önce birleştirilmiş ve kabuk temelli yapılmış; nereden sonra iskelet temelliye dönülmüş, bunlar detaylarıyla ortaya çıktı. Bizim adımıza önemli olan nokta ise tüm bu detaylara Anadolu’daki kazı çalışmalarında ulaşılması.

    ARKEOLOJİYE ADANAN ÖMÜRLER

    Bu özel geminin üzerinde çalışan bir diğer kişi de arkeolog Fred V. Doorninck. Kendisi 1977-1979 yıllarında kazısı yapılan MS 11. yüzyıl Serçe Limanı Cam Batığı’nın amforalarını son dönemde yeniden incelemeye başladı. Zira söz konusu amforalar üzerinde bazı harfler bulunmaktadır. Kazı sırasında bunların Grek harfleri olduğu düşünülse de Doorninck bu konudaki çalışmasını sürdürmüş ve bunların bazılarının Balkan isimlerinin kısaltmaları olduğunu fark etmiş. Elbette bu çalışma yazıldığı kadar kolay olmamış. Araştırmayı hakkıyla yapabilmek için Yunanca yanında Rusça, Romence, Bulgarca, Sırpça ve Arapça okumayı öğrenmiş. Çünkü bu grafitoların en iyi örnekleri Balkanlarda ortaya çıkarılmış. Peki bu kapsamlı çalışma bize ne sunuyor? Doorninck uzun yıllar süren çalışmasının ardından bu örneklerin hepsinin standart Grek harfleri olmadığını, bunların Kiril harfi olduğunu, hatta bir kısmının Türkik resimli harfler olduğunu kanıtladı. Bu nedenle gemideki bu amforaların sahiplerinin Bulgaristan’dan Marmara’nın kuzey sahiline göç eden Türki Bulgarlar olduğunu kanıtladı. George Bass’in tabiri ile “Doorninck olmasaydı Serçe Limanı Cam Batığı’ndaki bildiklerimizin onda birini bile bilemezdik.” Bu batık ile yolları kesişen bir diğer önemli bilim insanı ise Berta Lledo. Onun hikâyesi ise George Bass’in bir makalesi ile başlıyor. Bass 1993 yılında Serçe Limanı Cam Batığı’ndaki İslami cam eserler üzerine yazdığı bir makalede dünyanın dört bir tarafından gönülleri Bodrum’a davet eder. Bu eşsiz geminin eserleri genç arkeolog Lledo’yu Bodrum’a çeker. O ve diğer ekip üyeleri Serçe Limanı Cam Batığı’ndaki kazıdan çıkartılan yaklaşık 3 ton civarındaki, 1 milyon kırık cam parça üzerine çalışmaya başlar. Lledo, çalışmayı şu şekilde anlatıyor: “Cam batığı koleksiyonundaki çalışma muhteşemdi. Kimse 70’lerde başlayan kazı süreciyle 1993 yılında başlayan cam kataloglama arasında sarf edilen olağanüstü çabayı bilemez. Tam 15 yıl boyunca bir sürü kişiden oluşan bir ekip cam parçacıklarını tamir etti, aynı renkteki parçacıklar, aynı kalınlıktaki parçalar, aynı dokudaki parçalar bir araya getirildi ve her şeye rağmen binlerce eşleştirme yaparak bir çok eseri yeniden bir araya getirildi.” Lledo şöyle devam ediyor: “George F. Bass’in beni en derinden etkileyen yorumlardan biri aşağı yukarı şu şekildeydi: Evdeki su bardaklarından birinin kırıldığını düşün, sonra bunlardan bir tane daha kırılıyor, sonra bir tane daha, bir tane daha, bir tane daha… Bunların hepsi aynı renkte, şekilleri aynı; bu şekilde 20 tane kırılmış ve parçaları da birbirine karışmış. Sonra sen bunları bir araya getirmeye çalışıyorsun. Bunu çok daha büyük, muazzam bir ölçekte yaptığını düşün, işte sana Serçe Limanı Koleksiyonu.”

    Bu yorumu aktaran arkeolog Berta Lledo’yu ne yazık ki bu satırları kaleme aldığım günlerde kaybettik. “Derinlerdeki Portreler” kitabı için bir araya geldiğimiz günlerde tanıştığım bu özel insanı saygıyla anıyorum. Bu satırları okuyan herkesi Lledo ve yukarıda ismi geçen kişilerin emeklerini görmek için Bodrum Sualtı Arkeoloji Müzesi’ni ziyaret etmeye davet ediyorum. Bu sular ve bu özel insanlar olmadan denizcilik tarihi asla yazılamazdı. Onların emekleri ise Bodrum’da canlı bir belleğe dönüşmüş olarak sizleri bekliyor.☸

  • Hoş gör sen affet gitsin aldırma!

    Hoş gör sen affet gitsin aldırma!

    Tekne kültürü, derin ve hassas bir konu. Yat yaşamının içinde olanlar, dışında kalanları da etkiliyor ve ilgilendiriyor. Denizler ve kıyılar ortak yaşam alanlarımız olduğundan olan bitene hem birinci dereceden tanığız hem de tutumların ve tercihlerin sonuçlarına hep birlikte katlanmak zorundayız. Yozlaşmaması gereken bu değerli kültürün gitgide deforme edilmesine de karşı koymalıyız.

    Ne yazık ki birçok tekne sahibi (bazı kültür ve görgü sahibi istisnalar hariç) teknesinin üzerinde sağa sola bağıra bağıra kendi aralarında geliştirdikleri bir dil ile dünyayı kendi teknelerinden ibaret sanarak mutlu mesut bir arada yaşıyorlar. Yan tekneden şöyle sesler geliyor: Baba naber?… Su soğuk mu aşkım?… İyi eğlenceler birader!…  Eyvallah kardeşim!… Bizim viski n’oldu kaptan?

    Diyaloglardan da anlaşılacağı gibi uzun zamandır kulağımıza çalınan böyle bir lisan var. 80’li yıllarda Devekuşu Kabare’de Zeki Alasya-Metin Akpınar’ın hicvettiği bu sonradan görme haller, artık epey uzun bir zamandır kanıksanmış bir dil oldu. Mesela bu sabah kahvaltı sırasında yan teknedeki konukların ses tonlarını ayarlamayı beceremedikleri için menemeni nasıl sevdiklerini, geçen yaz nerelere gittiklerini, üzerindeki bikiniyi nereden aldığını, hepsini tane tane öğrenmek zorunda kaldım. Bunlar masum hikâyelerdi.  Peki tekne kültürü diye konuşulan kültür nedir? Boşuna mı adına tekne kültürü denmiştir?

    BASİT KURALLAR

    • Tekneye sokakta dolaşılan ayakkabı ile girilmez. Hollywood yıldızı da olsan, çıplak ayak dolaşabilirsin ya da tekne ayakkabıların vardır. Mürettebat da uygun ayakkabılar giyer. Cem Yılmaz’ın gösterisinde anlattığı bir hikâyede Nicole Kidman’ı Cannes Film Festivali sırasında 70 metre bir süperyatta çıplak ayak görmesi gibi.

    • Konuklar elektronik aletlere, bilmediği alanlara müdahil olmaz. Mutfağa ya da çamaşırhane alanına, kısaca ekibin bulunduğu alana girerken kapıyı tıklatır. Çünkü oralar da mürettebatın özel alanıdır. Yat sahibinin de o alana saygı duyması gerekir.

    • Özellikle daha küçük yatlarda, yüksek voltaj çeken aletleri çalıştırırken ekibe sormak gerekir.

    • Sert bir valiz yerine, yumuşak valizle tekneye gelinmelidir ki ekip boş valizleri koyacak yer ararken zorlanmasın.

    • Kapalı alanlarda sigara içilmez.

    • WC kullanımının gösterilmesi önemlidir.

    “KIYILAR HERKESİN ALANIDIR”

    Bu kurallar tekne kültürü olarak yansıtılsa da bunlar yalnızca teknenin içinde uygulanması gereken kurallardır. Yat mürettebatı zaten hiç teknede bulunmamış konuklara tekne ile ilgili ışıkların açıldığı yerlerden, klimalardan kapılara, hatta güvenlik kapılarına dek her yeri gösterir, göstermelidir. Amaç tabii ki kimseye ahlak dersi vermek değil. Ancak tekne kültürü diye yazının başında bahsettiğim en önemli dert, tekne sayıları arttıkça kıyılarımızda yaşanan gürültü kirliliği. Birbirinin alanına saygı göstermeyenlerin yarattığı kirlilikten söz ediyorum. Üzerinde durduğumuz kıyılar herkesin alanıdır. Kıyıdan denize girenin de aynı saygıya sahip olması gerekir, teknesiyle o kıyıda duranın da. Çünkü özel tekne sahiplerinin çoğu genellikle konuya hâkimdir ancak hayatında ilk kez tekne ya da gulet kiralayan tatilci bu duruma hiç dikkat etmiyor, gözlemlerimiz bu yönde.

    PARANIN “AĞA BABASI” OLUNCA OLANLAR

    Bağıra bağıra söylenen şarkılar, türküler, gecesi gündüzü sabaha karşısı fark etmeden hem de! Bağıra bağıra suya atlamalar, hızlı motorlarla ya da jetski’lerle koyda fink atmalar sonucu oluşan dalgalar, hatta suda yüzenler için tehlike yaratan hareketler. Çoğunlukla para kazanma/müşteri kaçırmama amacıyla bu duruma mahal veren charter kaptanları da hiç iyi yapmıyor. Peki acaba sadece Türk sularında mı vuku bulur bu görmemişlik? Elbette hayır. Dünya dediğimiz bu alemin üzerinde her ülkeden her milletten insanın cebindeki parayla doğru orantılı olmayan seviyesizliklerine şahit olmak mümkün. Özellikle de davulun sesinin uzaktan hoş geldiği bu süperyat hayatında. Yat demek para demek. Süperyat demek paranın ağa babası demek. Megayat demek ise açıkça paraya para dememek.. Hâl böyle olunca da şımarıklığın had safhası bu yatlarda yaşanıyor. Denizler üzerinde elbette hayat görüşü olan zevk sahibi milyarderler olduğu gibi, parayı konuşturmayı çok seven ve her sene daha büyük, daha uzun yatlar yaptırarak bir çeşit yarış içinde olan milyarderler var. Hani her sene en az bir defa haberlere konu olan megayatlar. İşte altında milyonlarca dolarlık teknesi olan bu adamlar, para ile yapılabileceklerin sınırını çizmek istemiyor haliyle. Özel jet ile İtalya’dan sırf o gece yemek için mozzarella getirtmeler, sırf sevgilisi o çiçekleri seviyor diye Monaco’dan Karayipler’e jet ile çiçek siparişleri ya da yat sahibinin eşinin kıyafetlerini Paris’teki kuru temizlemeciye göndertmeler megayat dünyası için normal sayılıyor artık.

    CAN SIKINTISINDAN YATTA KAR PÜSKÜRTEN, KIZINA HAMSTER GETİRTEN

    Tekne çalışanları, her ne kadar sayfalarca gizlilik sözleşmeleri altına imza atsalar da, şahit oldukları anormal hatta çok da komik olan hikâyeleri pek gizlemiyorlar. Özellikle charter dediğimiz yani haftalık kiralanan, yatın boyuyla orantılı olarak haftalığı 100.000 ila 1 milyon Euro arasında değişen süperyatlarda yaşanan yüzlerce ilginç hikâye duydum. Karayipler’de canı sıcak havadan çok sıkılan bir İtalyan charter müşterisinin, denizin ortasına kar makinası getirterek güvertede kar püskürtüp eğlenmesi gibi.  O makinayı bulup getirtme organizasyonunun ayrı dert olması bir yana, eğlence bittiğinde herhalde tekneyi temizleyen ekip yaz günü bir tekneden kar temizleyen ilk ekip olmanın talihsiz gururunu yaşamışlardır! Köpük partisi zaten rutin oldu. Teknede asla alkol içilmesine izin vermeyen Müslüman Arap tekne sahibinin sabaha karşı dört sularında tekneye sarhoş gelip arkadaşlarıyla beraber sabah namazı kılmak için kaptana kıblenin neresi olduğunu sormasına ne demeli?

    Bir başka hikâye de, üzerinde inin cinin top oynadığı yerleşim olmayan bir Yunan adasında özel parti organizasyonu istenmesi ile başlıyor. Buraya kadar her şey normal gibi gözükse de parti için deve getirtilmesi istendiğinde işler elbette ki karışmış. Yunanistan’da deve arayışına geçip bulmayı bırak, o devenin hangi araçla yerleşimin olmadığı adaya getirtileceği ayrı sorun olmuş. Peki bir yat sahibinin sevimli küçük kızının sevimli küçük hamster’ı karadan 300 mil açıkta aniden öte diyara göçüverirse ne olur? Yat sahibinin bir emri ile kızı üzülmesin diye o farenin tüy renginden kulağının biçimine dek tıpkısının aynısı araştırılarak, 24 saat içinde bulunup 300 mil açıktaki tekneye yine bir Heli ile getirtilir.

    NEDEN TEKNEDE HUZUR YOK?

    İnanması güç değil mi? Oluyor bunlar, inanın. Mesela şimdiye dek hiç denize girmeyen bir tekne sahibinin eşinin bir gün denize girme mood’unda olduğuna karar vermesiyle başlayan bir hikâye de duydum. Ancak işe bakın ki, denizde tam önlerinde üç denizanası vardır. Her bir denizanasını savuşturmak üzere bütün güverte elemanları seferber edilir. Belki deniz anası bile yoktur, belki de o deniz akıntısında zaten saniye hızıyla yok olmuşlardır ama bu önemli değildir. O denizanaları derhal uzaklaştırılmalıdır! Mürettebat hızla suya atlayıp deniz analarını uzaklaştırırlar. Ancak hanımefendinin hevesi de çoktan geçmiştir zaten. Benim rastladığım ve Atlantico olarak yerleşimini gerçekleştirdiğimiz mürettebatı beş hafta, iki ay gibi sürelerde hiç izinsiz çalıştırmak, kaptanların da bu duruma sesini çıkarmaması, hosteslerin ve şeflerin elindeki bıçakla gelen herkesi doğrayabilecek kadar sinirlerinin yükselmesi ve sonra da “neden teknede huzur yok” diye ya kaptanın ya yat sahibinin ya da şeflerin “breakdown” yaşayarak beni aramaları buna örnektir.

    MÜRETTABATA YAPILAN HAKSIZ VE ABSÜRT MUAMELELER

    Kendi çalıştığım yıllarda sabahın beşinde hamburger, patates kızartması, pizza ve kuzu-pilav için her gün üst üste uyandırıldığım bir charter yaşamıştım mesela. Bir Ortadoğu kraliyet ailesi üyelerinin kiraladığı yattı. Elbette o saatte bunca yemeği hazırlamak mümkün olmadığından, başıma ne geleceğini bildiğim için geceden ön pişirmelerini yapıp sabah uyanıp puzzle gibi birleştiriyordum. Yine de 05.30-06.00’ya dek sürüyordu bu mesai. Sonra da mutfağı temizleyip odama dönüyor, 07.30’da yeniden uyanarak yeni güne başlıyordum. Akıl sağlığımı zor tutmuştum. Yorgunluğumun boyutlarını sadece iyi bir ekip olduğumuz için gülerek karşılayabiliyordum. Şahit olduğum başka hikâyeleri anlatmayayım bile. İş ilanlarında şarkıcılık ve dans yeteneği olan stewardess arandığına kendi gözlerimle şahit olmuşluğum var. Yani servis yaparken bir parmak şıklatmayla “hadi bakalım biraz da danset!” diye emir vermeyi düşündükleri aşikâr. Mesela bir yat sahibinin bir sabah uyanıp bütün ekibi sebepsiz kovması hiç de az sıklıkta duyduğumuz bir hikâye değil. Ya da patron saç kesimini beğenmediği için kovulan kaç stewardess var biliyor musunuz? Peki patronun eşinin elbisesini dolaba asarken elbise yere düştüğü için patronun eşi tarafından suratına ayakkabı fırlatılarak kovulan. Böyle durumlar Güney Fransa’da her yıl  seyreden meşhur charter yatlarında fazlasıyla yaşanıyor. Yani teknede ufuk çizgisindeki manzara St.Tropez ya da Monaco diye, oraya gökten bir medeni melek inmiyor! En çok havai fişek Pampelonne Koyu’nda patlıyor. Sizin anlayacağınız; kimisi görmemişlikten, kimisi şımarıklıktan, kimisi de paranın satın alabileceklerinin sınırı olmadığı inancından doğan, kimisi hakikaten üzücü ve insanlık dışı ama kimisi de Hangover 4 filmine malzeme olacak kadar absürt ve komik böyle düzinelerce hadise barındırır yat sektörü. Şimdi kendi teknemde, Türkiye’nin en güzel ve sessiz olsa çok daha güzel olacak olan bir cennet koyunda “benim teknem benim denizim” edasıyla müziğin sesini sonuna kadar açmış olan yan tekneden yükselen “Hoş gör sen affet gitsin aldırmaaaaa” sözleri ve şakkıdı şakkıdı el çırpmaları eşliğinde uyumaya çalışacağım. Hoş görüyoruz zaten başka ne yapalım ki? Büyüklük bizde kalsın sonunda. Ekim’de görüşelim.☸

  • Mavi Vatan’ın doğasının üzerine titremeliyiz

    Mavi Vatan’ın doğasının üzerine titremeliyiz

    Marmara Denizi’nin kaderini paylaşma sınırında dolaşan Ege’yi de mahvetme projeleri ders almamacasına devam ediyor. Hâlbuki Ege kıyıları ve denizi, deniz turizminin amiral gemisi.

    Marmara’da yaşanan felaket diğer kıyılarımızda da yaşanıyor. Vahşi bir şekilde doğayı yakıp, yıkıp, mahvediyoruz. Bunu görgüsüzce refah, ilerleme ve kalkınma olarak gören bir kesim var. Yaşayan nesillerin mutluluğu için gelecek nesillerin doğa dengesini bozmaktan beisleri hiç yok. Mavi Vatan’ın 8333 km’lik kıyı şeridinde yapılaşma özellikle doğanın en cömert ve güzel olduğu yerlerde kontrol dışına çıkmış durumda.

    KIYILAR VE KOYLAR BETONLAŞIYOR

    Kıyılarımız neoliberal kapitalizmin arsızlığı içinde, sınır tanımayan hedonizmin ve kazanma hırsının emrinde diz çökmüş durumda. Fırsatçı girişimciler doğa harikası güzel olan her yeri ağaçları keserek, kıyılarının ve koylarının doğal yapısını bozarak betonlaştırmakla meşguller. En büyük amaçları buralardan elde edilecek rant gelirini katlamak ve yeni kurban alanlar bulmak. Tamamen yıkana ve yok edene kadar durmayacaklar. Örneğin; Mandalya Körfezi’nde, Güllük’te bir liman varken şimdi duayen gazeteci Sayın Can Pulak’ın 7 Temmuz 2021 tarihli “Kıyıkışlacık, Akyaka, Sandras ve Bodrum Ötesi” başlıklı makalesinden öğrendiğimize göre 1. Derece Sit alanı Kıyıkışlacık (Iasos) Antik Kenti’nde bir maden firması için liman inşaatı söz konusu olabiliyor. Ya da Deniz Özel Çevre Koruma Bölgesi (MPA) statüsünde olan Ege Denizi’nin doğal akvaryumu ve tabiat harikası Saros Körfezi’nde mahkeme kararları ve projeye olumsuz yönde görüş bildiren üç ayrı bilirkişi raporuna rağmen FSRU (Doğal Gaz Depolama ve Gazlaştırma Gemisi) Limanı ve Boru Hattı projesinin yapımı son hızla devam ediyor. Kanal İstanbul’da olduğu gibi kamuoyunun fikri sorulmadan, anket/referandum yapılmadan, “ben yaptım oldu” dayatmasıyla halen Marmara Denizi’nin kaderini paylaşmak sınırında dolaşan Ege’yi de mahvetme projeleri ders almamacasına devam ediyor. Hâlbuki Ege kıyıları ve denizi, deniz turizminin amiral gemisi. Denizi kaybettiğimizde turizm gelirlerini kaybedeceğimizi nasıl göremiyorlar?

    “KIYILAR HALKIN KULLANIMI İÇİNDİR”

    Kıyılarımızın ve koylarımızın yüzme başta olmak üzere su sporlarına elverişli en güzel yerleri işgal altında. Kadim Roma hukukunun en temel prensiplerinden birini burada hatırlatalım. “Litorum usus, publicus est (Kıyılar halkın kullanımı içindir)”. Dünyanın en değerli coğrafyasında bu kadim prensip devasa oteller ile gerek plaj gerekse otopark zorbaları tarafından pratikte yok edilmiş durumda. Örneğin, 15 milyonluk İstanbul’da halkın denize girebileceği alanlar yok denecek kadar az. Karadeniz bölgesinde halkın denize erişimi -Ordu hariç- zaten çift şeritli otoyollarla kesilmiş durumda.

    Diğer yandan, pandemi de dolaylı olarak Mavi Vatan’ın kıyısal doğal dengesinin bozulmasına neden oldu ve olmaya devam ediyor. Bu bozulma iki şekilde karşımıza çıkıyor. Birincisi; yazlık evlerin olduğu Bodrum, Kuşadası, Antalya, Foça ve Marmaris gibi yerlerde kış nüfusu, pandemiden kaçış nedeniyle yazlık nüfusa yaklaştı. Yaz aylarında kimyasal ve biyolojik arıtma kapasite sınırlarının çok üstüne çıkan bu yerlerde denize derin su drenajıyla verilen atıklar artık beş ay yerine neredeyse 12 ay veriliyor ve deniz dibi doğası ve suyun dönüşümü için kendini yenileyecek zaman kalmıyor. Bu tabloya Ege’ye günde 20 milyon kişi eşdeğerinde evsel atığın arıtılmadan deşarj edildiğini ekleyelim. Altyapının 10 katına zorlandığı bir habitatta doğa dengesi korunabilir mi? Bırakalım denize arıtma olmadan verilen atık suları, katı atıkların nasıl yönetildiğini biliyor muyuz? Yeni çöplükler, karada ve kıyıda çöp adacıkları oluşuyor.

    AMATÖR DENİZCİLİK VAHŞİ KAPİTALİZMİN KURALLARINA UYUYOR

    Covid-19 ile ilgili bir diğer dikkat çekici gelişme de amatör denizcilik ve deniz turizmi alanında yaşanıyor. Pandemi yazlık evlere olan talebi artırdığı gibi amatör denizciliğe yönelik yelkenli ve motorlu yat/gezi teknelerine talebi patlattı. Boat show’larda üç yılda satılan tekne sayısı neredeyse 1,5 yıl içinde satıldı. Kullanılmış yat/tekne alım satımı da geçen yıllara nazaran yüzde 110 artmış durumda. Bu durum amatör denizciliğimiz ve denizcilik kültürü açısından son derece önemli ve müspet bir gelişme. Ancak Ege’deki koy ve büklerin kullanılmasına yönelik olarak menfi etkilere sahip olduğunu burada vurgulayalım. Devlet bir türlü denizcileşemediğinden ve yıllardır teknelerin barınma sorununa kamu yararına marinalar ve bağlama limanları üzerinden çözemediğinden amatör denizcilik de vahşi kapitalizmin kurallarına uyuyor. “Millet parkları” kurulurken, “millet marinaları” kurulmuyor. Marinalar ateş pahası olduğundan (11m yelkenli için ayda 4000 TL civarında) yeni tekne sahipleri koy ve büklerde kendilerine yeni habitatlar oluşturuyor. Dünyada eşi olmayan koy ve büklerde kapasite sonuna kadar zorlanıyor. Amatör denizci ve yazar Ali Boratav’ın Oksijen Gazetesi’nde 21 Haziran 2021’de yayınladığı “Denizlerde izdiham çok, ama bir Deniz Anayasası yok” başlıklı makalesinde verdiği verilere göre; örneğin Göcek Koyu’nun demirleme ve bağlama yerlerinin tekne kapasitesi 950 olmasına rağmen geçen yıl pandemiden kaçış sürecinde günlük 2000 civarında tekne Göcek koylarını kullanmış.

    YENİ BİR YAŞAM TARZI: “TEKNEDE YAŞAMAK”

    Ulaştırma Bakanlığı istatistiklerine göre, amatör denizciliğe ve deniz turizmine yönelik Türkiye’nin 140 bin teknesi var. Boratav’a göre Cevat Şakir’le birlikte deniz gezginliği kültürünü başlatan Azra Erhat’ın “Mavi Yolculuk” kitabını kaleme aldığı 1970’lerde, sadece birkaç mavi yolculuk teknesi varken, 1980’lerde birkaç yüz, bugün ise 4000 gulet, 2000 günübirlik gezi teknesi var. Bu sayıya 14 bin civarında 9 metre üstü özel tekne ve 500 büyük özel yat ile marinalarımızda kalan 10 metre üzeri 6000 yabancı tekneyi de eklersek Ege koy ve büklerine talep patlamasını görebiliriz. Çanakkale’den Antalya’ya uzanan kıyı şeridinde gulet tipi büyük tur teknelerin kullanabileceği kabaca 250 koy ve bük içinde 150’e yakın koyun halen kullanılabileceği göz önüne alınırsa, nadide koylarımızın kapasitesinin sınırları artık zorlanıyor. Ege’deki koy ve büklerimizin tekne demirleme/barındırma kapasitesi düşerken tekne sayısı ve doğal liman ve koylarda bağlanmak isteyen tekne sayısı artıyor. Burada da karşımıza yeni bir kavram çıkıyor: “Teknede Yaşamak”. Covid-19 sonrası teknede yaşayanların sayısı kabaca ikiye katlandı. Bir daha tekrar edelim: Denizcileşen Türkiye için bu son derece güzel bir gelişme. Ancak burada önemli bir ayrıntıyı kaçırmayalım. Teknede yaşayanların önemli bir kısmı tekneyi bulunduğu liman veya koyda ikinci konut olarak hareket etmeden kullanıyor. Bu tip teknelerin özellikle Göçek gibi hem korunmalı hem de doğa harikası yarı kapalı deniz alanlarını seçmesi bu tip yerlerde doğa dengesini bozacak kadar yoğunlaşma ve yığılma yaratıyor. Karada çadır kurmanın ve hatta basit barakanın inşasının bile yasak olduğu koruma altındaki bölgelerde kışı denizde yaşayarak geçiren ve bir nevi Boat Office olarak kullanan sayısız tekne var!  Bu duruma bazı çevreler “dijital göçebelik” diyor. Bu tip tekne sahipleri gelişen tekne konfor sistemleri sayesinde karadaki alışkanlıklarını koruyor. Örneğin, şampuan ve deterjan kullanımı ya da tuzlu sudan tatlı su yapan makinelerde kullanılan kimyasallar gibi.  Bu konfor kolaylıklarının atıkları yarı kapalı durumdaki koy ve bükleri kirletiyor. Temizlenmesine fırsat vermiyor.

    DENGENİN ÖNEMİ

    O nedenle buradan hatırlatalım: Tekne, marina ve koy kapasiteleri arasında bir dengenin sağlanması mutlaka göz önünde tutulmalıdır. Gerek demirleme ve tonoza bağlama gerekse ağaçları kullanarak kıçtankara olmak üzere bu tip koy ve büklerde aşırı kullanımın, koyların doğal dengesini bozmasını önlememiz gerekiyor. Her koyun veya bükün bir kapasite planı yapılmalı, kalış süreleri buna göre düzenlenmelidir. Aksi takdirde aynı anda kapasitesi 2000 olan bir koya 4000 tekne yığılırsa deniz çevresinde yaratacağı tahribat kontrol altına alınamaz. Doğa kendini yenileyecek fırsatı yaratamaz. Bu sürece bu kıyılarda son zamanlarda imara açılan yeni alanları katarsak facianın boyutu her halde anlaşılır. “Marmara ölüyor” diye yıllardır yazılıp çiziliyor. Sonuç ortada. Devlet tedbir almıyor. Geçim ve hayatını idame derdinde olan halkın çoğunluğunun ilgi alanında değil. Ancak sonuçlarına katlanacak olan gelecek nesiller. Tekrar hatırlatalım: En az jeopolitik alan kadar Mavi Vatan’ın doğasının üzerine titremeliyiz. Bunun için önce canlıları ve doğayı sevmeliyiz. Devlet acilen kıyı yönetimine yönelik yasaları çıkarmalı; koy ve büklerin kullanımına yönelik koruyucu prensip ve kurallar belirlenmeli; kıyı belediyeleri futbol takımlarına milyonlar akıtacağına atık arıtmalarını tamamlamalı; Ulaştırma Bakanlığı amatör denizciliğin barınma sorununu çözmeli; denize çıkanlar ve Ege’nin nadide koy ve büklerine gidenler şehirdeki konforlarını dizginleyebilmeli. Unutmayın, Sadun Boro 1965 yılında 10 metrelik Kısmet yelkenlisi ile dünyayı turladığında teknesinde tuvalet bile yoktu.☸

    (Türk gemi modelciliğinin en iyi isimlerinden, Avrupa çapında sayısız ödül sahibi Sayın Süleyman Alper’i 9 Temmuz’da Bodrum’da kaybettik. Allah rahmet eylesin. Ailesine, sevenlerine ve gemi modelcileri camiasına bu büyük kayıp için başsağlığı ve sabır diliyorum.)

  • YANGINLAR Doğa bize benzemiyor

    YANGINLAR Doğa bize benzemiyor

    Afet öncesinde ve esnasında yapılacaklar hakkında tartışacak çok şey olduğu aşikâr. Fakat belki daha önemlisi, her afetin bir de sonrası var. Doğa, kendi akışında yaşayan birçok canlı gibi. Bize hiç benzemiyor işin doğrusu.

    Söz konusu doğal afetler olduğunda belki de en önemlisi diyebileceğimiz şey, “bilinçli olmak”. Tedbir alma, hızlı müdahale etme gibi eylemlerin yanı sıra afet sonrasında yapılacaklar listesinde de olması/olmaması gereken şeyleri bilmek önemli. Yangını ele alalım. Maalesef çok boğuştuk, malum. Afet öncesinde ve esnasında yapılacaklar hakkında tartışacak çok şey olduğu aşikâr. Fakat belki daha önemlisi, her afetin bir de sonrası var.

    YAŞAMINI YİTİRENLER HAYAT KATIYOR

    Doğa, kendi akışında yaşayan birçok canlı gibi. Bize hiç benzemiyor işin doğrusu. Ne duygusal ne sosyal anlamda ne de yaşamak konusunda. Bizim ona müdahalelerimizden çok etkileniyor, bu doğru. Ancak aynı zamanda buna takılmıyor da; kendini yenilemeye, iyileştirmeye devam ediyor. Şimdi hava, kara, su yaşamı birbiriyle sürekli iletişim halinde; hiçbir şey birbirinden bağımsız değil, bunu hepimiz biliyoruz. Toprak altında metrelerce uzanan ağaç kökleriyle uzak kıtalarda yaşayan deniz canlısına kadar hepsinin tek hedefi, döngüyü verimli bir şekilde tamamlamak. Tüm canlılar birbirinden faydalanıyor. Hatta bir tık ileri gidiyorum, cansızlar bile. Yaşamını yitiren canlılar gübre olup, besin olup, hava olup diğer canlılara hayat katıyor. Kapris yok, aşırılık yok, huzursuzluk yok. Bize benzemiyor demiştim, demiş miydim? Tüm bunları neye bağlayacağımı soruyor musunuz? Geldim şimdi oraya. Bakın, yangın sonrası diyorduk.

    DOĞA KENDİ KENDİNİ YENİLER

    Yanan bölgeye ağaç dikmek her zaman daha iyi olmayabiliyor. Çünkü bunun için alanın sürülmesi gerekiyor. Ve bu alanda sadece ağaçlar yaşamıyor, birçok canlı türü var, koca bir ekosistemden bahsediyoruz. Burayı sürüp yalnızca çam ağacı dikersek buradaki biyoçeşitlilik kayboluyor ve yalnızca çam ağaçlarından oluşan bir alan elde etmiş oluyoruz. Daha da sıfırdan başlamasına yani gerilemesine neden oluyoruz. Bu bir örnek. Dolayısıyla sert, aşırı müdahaleler kötü olan durumu daha da kötü hale getirebiliyor. Ormanın kendini toparlamasına izin vermek lazım. Elbette bu sürece yardım etmeli, ancak oranını iyi ayarlanmalı. Neler yapabiliriz? Mesela bir miktar tohum desteği verilebilir, yanan ağaçların dalları kesilerek toprağa serilebilir ve erozyon önlenebilir. Bu gibi ufak müdahaleler, bilinçli yardımlar gerekli. Zira ormanlar, doğa, biyoçeşitlilik kendi kendine yenilenebilen ortamlar. Akdeniz ormanları yıllardır ufak da olsa yangınlar yaşıyor, ama şimdi bu yangınların sıklığı ve şiddeti arttı, biraz sonra bu meseleden de bahsedeceğim ama diyeceğim şey bu ormanların kendini belli oranda yenileyebildiği. Kızılçam türü, tohumlarını yangından korumak adına kozalaklarını yıllarca kapalı tutabiliyor. Yangından sonra ise birkaç hafta içinde kozalakları açılıyor ve içi adeta besin dolu, mineral dolu tohumlar yanmış toprağa ulaşıyor. Bir seneye kalmadan bu tohumlar genç fideler olarak yerini alıyor. Bu da Akdeniz ormanlarının kendisini yenileyebilmesinin güzel bir örneği oluyor. Dolayısıyla aslolan, doğanın akışına her müdahalenin düşünülerek yapılması veya yapılmaması. Yani önce doğaya müdahale etme kısmını doğru belirlemek lazım, herhangi bir durumda yapılacak müdahalenin düşünülerek yapılması gerekiyor.

    YOĞUNLAŞAN TURİZMDEN İKLİM DEĞİŞİKLİĞİNE SEBEPLER ÇEŞİTLİ

    Şimdi gelelim yangınların neden giderek arttığı meselesine. İnsan faktörü yine birinci sırada fakat bunun da dalları var. Örneğin; nüfusun artması, bölgedeki turizmin yoğunlaşması en küçük yanlışta bile büyük yangınlara sebebiyet verebiliyor. Yangındaki insan faktörü oranı aynı olsa da, dönemsel nüfus artışı dolayısıyla yangın sayısını da artırıyor. Kötü niyetli sebepler olsa da yalnızca bu bile yangın artışına yeterli neden. Daha iklim değişikliği, ağaçların kuruması, haşeratın ağaçları daha kırılgan hale getirmesi gibi konulara gelmedik bile. İnsandan devam ediyoruz. Tedbir almamak da yine insan faktörü sayılabilir. Bu benzeri durumlar dışında da yangın mevsimlerinde karşılaştığımız sıcak hava dalgası sayısının küresel iklim değişikliği ile beraber artıyor olması.

    DÜNYADAKİ TABLO

    Bu sene Sicilya’da Avrupa’da şimdiye kadar görülen en yüksek sıcaklık rekoru kırıldı. Sicilya’nın Siraküza kentinde sıcaklık 48,8 dereceye ulaştı. Bu gibi sıcak hava dalgaları küresel ısınmayla birlikte her yıl daha da artıyor. Bizde yaşanan o yangınlarda sıcak dalga 13-14 günü buldu, ayın yarısı aşırı sıcağa rezerveydi. Kuru, sıcak havalar da orman yangını riskini tepeye çıkarıyor tabiatıyla. Yine bu yıl Sibirya’da rekor düzeyde orman yangını yaşandı. Son veriler, Rusya’nın Yakutistan bölgesindeki orman yangınlarının bu yıl 208 megaton karbon salarak geçen yılın rekorunu neredeyse ikiye katladığını söylüyor. İşin bir de bu yanı var. Zaten iklim değişiminin katkısıyla daha fazla gördüğümüz yangınlar yine havaya salınan karbon miktarını artırarak iklim değişimini daha da artırıyor işte. Böylelikle yine başa dönüyor ve en önemlisinin bilinçli yaşamak olduğu konusuna geliyoruz. İnsan fütursuz yaşantısıyla önce makroyu, sonra mikroyu bozuyor. Kendi yaşantısını düzeltse büyük resim de düzelecek, bir hamleyle makroyu da mikroyu da düzeltecek. Sağlıcakla kalın…☸