Etiket: amiral cem gürdeniz

  • BEYAZ ÇAM Bir ağaçtan öte Deniz gücü ve Amerikan bağımsızlığı 

    BEYAZ ÇAM Bir ağaçtan öte Deniz gücü ve Amerikan bağımsızlığı 

    Dünya tarihi aynı zamanda kıtasal ve küresel hegemonya mücadelesinin tarihidir. Bu mücadelede en önemli aktörlerin başında denizlere hâkimiyetin anahtarı olan donanmalar gelir. Donanma ise savaş gemisidir. 

    DONANMANIN DOSTU ORMANLAR

    Birinci Sanayi Devrimi’ne kadar ahşap ve yelken donanımlı olan sonra savaş gemileri 19. yüzyıl itibarıyla sitim ve metal tekneye sahip oldu. Ancak izleri ve etkileri bugüne kadar devam eden jeopolitik gelişmelerin temelleri yelkenli ve ahşap savaş gemileri döneminde atıldı. Bu dönemin baş aktörü İngiltere, Kraliyet Donanması sayesinde küresel bir imparatorluk kurdu. Gücünün temeli ahşap ve yelkenli savaş gemileriydi. Ahşabın kaynağı ağaç idi. Ormanlar bir donanmanın en yakın dostuydu. İngiltere orman bakımından fakirdi. Çoğunluk ağaç Baltık Havzası’ndan ithal edilirdi. Öyle ki Trafalgar Savaşı’nda Nelson’ın sağ kolu olan Amiral Lord Cuthbert Collingwood kırsalda yürüyüşe çıktığında cebine bir avuç meşe tohumu alır, uygun gördüğü her yere birer tane ekerdi. Sorulduğunda amacının gelecekte donanmanın gemi yapımı için asla meşe sıkıntısı çekmemesini sağlamak olduğunu söylerdi. Örneğin, Amiral Nelson’ın sancak gemisi HMS Victory (1759) inşasında tekne için 6 bin meşe ağacı kullanılmıştı. Bu miktar kabaca 2000-3000 ton işlenmiş keresteye karşılık geliyordu. Direkler için çam ağacı kullanılırdı. 

    YEREL EKONOMİNİN BELKEMİĞİ

    ABD bağımsızlığını elde etmeden önce kolonilerden İngiltere’ye getirilen ABD ormanlarına özgü beyaz çam (pinus strobus) işte bu noktada çok önemliydi. ABD doğu sahiline gelen adalı öncüler endemik, uçsuz bucaksız beyaz çam ormanları ile karşılaştılar. Beyaz çam, Kuzey Amerika’nın doğu ormanlarında özellikle New England, Maine, New Hampshire ve Vermont bölgelerinde yetişen bir ağaç türü. Yüksekliği 60 metreye kadar ulaşabilen ve düz, reçinesi az olan gövdesiyle ideal bir malzeme sunuyordu. İlk evlerini yerleşim birimlerini bu ağacı kısa sürede ekonomik değere tahvil ettiler. Kereste, mobilya, ev, ahır ve diğer yapı malzemeleri üretimi gibi ticari faaliyetlerde de büyük kazanç sağladılar. Kereste ihracatlarını Fransa, İspanya gibi ülkelere genişleterek İngiliz bağımlılığı dışında kendi ekonomik varlıklarının oluşturulmasına imkân tanıdılar. 

    Bu sayede beyaz çam; kolonilerin yerel ekonomisinin belkemiği, İngiliz sömürüsü altındaki ticari bağlardan kurtuluşlarının sembolik ve fiili araçlarından biri oldu. Öte yandan yelkenli kalyon, firkateyn ve korvetlerin direkleri için çok kıymetli idi. Kolonilerin sahibi ve egemenliğin silahlı gücü Kraliyet Donanması da Avrupa’da bu türde ağaçların tükendiği bir dönemde, bu ağacın ne derece önemli olduğunu kısa sürede anladı. Baltık çamlarından çok daha güçlü ve uzundular. Bu nedenle 1691’den itibaren “Kraliyet Direk Mührü Yasası (Mast Preservation Acts)” kapsamında “Geniş Ok Politikası (Broad Arrow Policy)” adı verilen bir düzenleme ile 30 cm ve büyüğü çaptaki çam ağaçları üzerinde üç kesme ile ok işareti bırakılarak yalnızca İngiliz donanmasında kullanılmak üzere Kraliyet’in malı olarak ayırdılar. Bu durum kolonilerde ekonomik sömürü ve mülkiyet hakkına müdahale algısı ile toplumsal huzursuzluğa yol açtı. Böylece İngiltere’ye karşı açılan bir özgürlük savaşı ile ABD’nin bağımsız bir devlet olarak ortaya çıkmasının nedenlerinden birisi beyaz çam oldu, koloniler ve İngiliz idaresi arasında ciddi bir çıkar çatışmasını başlattı. 

    ÇAM AĞACI İSYANI

    1772’de New Hampshire’da başlayan Pine Tree Riot (Çam Ağacı İsyanı), Kraliyet’in ağaçlara el koyma politikasına karşı yerel halkın ilk organize tepkilerinden biri oldu. New Hampshire’da 1771 sonunda Kraliyet Orman Müfettişi izinsiz kesilen ağaçları tespit edince kerestecilere yüksek para cezası kesti. Keresteciler buna itiraz edince İngilizler güç kullandı ve olaylar büyüdü. Bu olay hem ekonomik bağımsızlık arzusunun hem de direniş ruhunun erken bir yansımasıdır. Tarihçiler bu isyanı ilk açık Amerikan direnişi olarak kabul eder. Olay sonunda İngilizler geri çekildi. Bundan 20 ay sonra 16 Aralık 1773’teki Boston Limanı’ndaki Çay Partisi İsyanı patlak verdi. Her şey beyaz çam ağacı ile başlamıştı. Bostonlu isyancılara ilham veren New Hampshire’daki ayaklanmaydı. 

    Beyaz çam, Amerikan Devrimi’nin her aşamasında hayati bir rol oynadı. İngiltere’nin beyaz çama yönelik tekel politikası kolonilerde ekonomik bağımsızlık arzusunu körüklemekle kalmamış, direniş ve mücadele sürecini tetikledi, Amerikan kimliğinin inşa edilmesine katkıda bulundu. İlk Amerikan bayrakları arasında, beyaz çam ağacını içeren bayrak vardı. “Pine Tree Flag (Çam Ağacı Bayrağı)” olarak bilinen bu bayrak erken direnişin simgesiydi. Bu bayrak, özellikle New England kolonileri ve onların Deniz Kuvvetleri tarafından 1775 civarında, Amerikan Bağımsızlık Savaşı’nın başlarında kullanıldı. Massachusetts Körfezi Koloni milisleri ve erken Amerikan Donanması tarafından benimsenen bu bayrakta beyaz zemin üzerinde ortada yeşil bir beyaz çam ağacı yer alırdı. Üzerinde “An Appeal to Heaven (Tanrı’ya Başvuru)” yazardı. Bu söz, İngiliz adalet sisteminden ümidini kesen kolonilerin doğrudan Tanrı’ya adalet çağrısını dolayısı ile direnişi temsil ederdi. Bu bayrak, yalnızca bir çevresel unsuru değil, aynı zamanda kraliyet baskısına karşı halkın özgürlük talebini temsil ediyordu. Bugün hâlâ bazı eyaletlerde (özellikle Massachusetts) bu bayrak, Amerikan direnişinin bir simgesi olarak dalgalanır. 

    4 Temmuz 1776 tarihinde ABD bağımsızlığını ilan etti. Özetle; Amerikan Bağımsızlık Savaşı’nın nedenleri sadece siyasi ya da felsefi değildir; aynı zamanda doğal kaynaklara erişim ve kontrol meselesidir. Beyaz çam, bu bağlamda özel bir rol oynadı. İngiltere’nin denizlerdeki hâkimiyetini sürdürmesi için gerekli olan bu kaynak, kolonilerde tepkiyle karşılanmış ve bir özgürlük sembolüne dönüşmüştür. Beyaz çamın kesimi üzerindeki denetim, sonunda bir halk hareketine, isyana ve nihayetinde bağımsızlık savaşına katkı sağladı. Böylece beyaz çam, Amerikan tarihinin yalnızca ormanlarında değil, bağımsızlık ruhunun özünde de kök saldı.☸

  • Cumhuriyet’in çekirdek donanması

    Cumhuriyet’in çekirdek donanması

    Türk milleti Donanması’nı çok sever. Daha da ileri giderek söylemek gerekirse, devlet adamı ve siyasetçilerden bile daha çok sever. Bunu da tarihte şu iki olguyla ispat etmiştir: İlki 1909 yılında tamamen halkın desteği ile kurulan, ikincisi 1965 yılında yine tamamen halkın desteği ile kurulan Donanma Cemiyetleri/Vakıfları. Ve bugün de halkın sevgisi sona ermiş değil çünkü donanmamızın tarihi mücadelelerle doludur.

    Donanma Cemiyetleri’nden ilkini 1919’da Damat Ferid, ikincisini 1987’de Evren/Özal kapadı. Kamuya açık donanma geçitlerinde ve liman ziyaretlerinde halkın savaş gemilerine gösterdiği ilgi o zamanlarda da yakın tarihte de inanılmaz boyutlara ulaşmıştır. Yakın zamanda ilki merhum Oramiral Güven Erkaya’nın Kuvvet Komutanlığı döneminde, 1997 yılında İstanbul Boğazı’nda başlatılan Donanma geçitlerine halkın ilgisinin zaman içinde çok artmış olması dikkat çekicidir. Ve bu sevgi kolay kolay sona ermedi…

    TCG ANADOLU KARADA, JUAN CARLOS DEPREM BÖLGESİNDEYDİ

    Son olarak 2023 yılında, Cumhuriyet’in 100.yılında Boğaz’da 100 gemi ile yapılan donanma geçidine milyonlarca İstanbullu tanıklık etmişti. İstanbul halkı Türk Donanması’na milyonlarla sahip çıkarak adeta Vahdettin Köşkü’ne doğru yapılan protokol selamlamasına, farklı cevap vermişti. Benzer şekilde, ilk MİLGEM (Türkiye Cumhuriyeti’nin ulusal savaş gemisi programı Milli Gemi) korveti TCG Heybeliada VE TCG Anadolu amfibi hücum gemilerine Sarayburnu-İstanbul’da halkın ziyaretine açıldığında gemiye milyonlar ayak basmış ve iktidar bu durumu seçim propagandasına çevirmişti. Halbuki aynı gemi pek çok yönü ile harekâta hazır halde olduğu halde 6 Şubat 2023 Büyük Anadolu Depremi’nde kullanılmadı. Onun yerine deprem bölgesine İspanyol Donanması’ndan kardeş gemisi Juan Carlos geldi. 

    Bu olgular göstermektedir ki, milletimiz denize ve denizde güçlü olmaya değer veriyor. Gerek iktidar gerekse muhalefet partileri bu gerçeği görmelidir. Mevcut iktidarın bu gerçeği gördüğü ve oy artımına yönelik kullandığı çok belirgin. Muhalefet de dilerim aynı rotaya girer. Öte yandan deniz savunma sanayimiz de 1990’lı yıllardan bu yana donanmanın güçlenmesine olağanüstü katkı sağlamaya devam ediyor. Mühendisi, yöneticisi ve işçisi ile bu alanda kıtasal çapta büyük bir ivme yakalandı. Bugün sivil ve askeri tersane tezgâhlarının yeni savaş gemisi inşaatlarıyla dolu olduğu, başta HAVELSAN, ASELSAN ve ROKETSAN olmak üzere büyük vakıf savunma sanayi firmalarının yeni deniz silah/sensör sistemlerini kullanıma soktuğu bir konjonktürde tarihte bu dönüşüm dalgasının ne zaman başladığını, tohumlarının nasıl ekildiğini, bilmemiz gerekir. Bu büyük değişim dalgası Atatürk liderliğinde, 102 yaşındaki Cumhuriyet Donanması’nın bahriyeli mensupları ile başarıldı. Çok badireler atlatıldı, çok acılar çekildi ve bugünlere gelindi. Tohumları atanlar ile meyveleri toplayanlar farklı olsalar da Türk Donanması’nın ruhu her zaman Atatürk ile kalmaya devam edecektir. 

    “HER VATANDAŞTAN 

    BİR KURUŞ” KAMPANYASI

    Daha uzak tarihe gidelim yine. II. Abdülhamid döneminin (1876-1909) yıkım ve söküm donanmasından sonra Osmanlı’nın yeni bir donanmaya ihtiyacı vardı. II. Abdülhamid’in 33 yıllık iktidarında Donanma, Haliç’te atıl bir şekilde tutulmuş, 1897 Osmanlı-Yunan savaşında varlık göstermek bir tarafa, Haliç’ten Çanakkale Boğazı’na dahi zamanında intikal edememişti. 27 Nisan 1909 tarihinde iktidara gelen 35’inci sultan olan V. Mehmet Reşad donanmayı görmek ve halkla buluşturmak istedi. 4 Temmuz 1909 öğle saatlerinde donanma Haliç çıkışında Sarayburnu açıklarında görüldü. Deniz Tarihçisi Amiral Fahri Çoker o gün yaşananları şöyle anlatıyor: “Sultan Reşad’ın emri ile donanma ilk defa 4 Temmuz 1909 günü halkın önüne çıkmış, Sarayburnu önünde büyük bir geçit töreni yapılmıştı. Halk yıllardır özlemini çektiği donanmasına kavuştuğundan dolayı sevinç içindeydi. Ancak kızgın bir yaz güneşine rağmen geçidi sonuna kadar izleyen halk, bir sürü eski gemiyi gördükten sonra bu mu bizim donanmamız diye elem duyarak gözyaşları içinde tören yerinden ayrılmışlardı.” 

    Donanma’nın üzüntü verici zayıf durumu ortaya çıkmış, bu da bazı gönüllü vatanseverleri Donanma’nın ihyası için “her vatandaştan bir kuruş” kampanyası başlatmalarına sebep olmuştu. Tanin Gazetesi’nin öncülüğünde, kampanya kısa sürede başarıya ulaşınca 19 Temmuz 1909 tarihinde “Donanma-i Osman-i Muavenet-i Milliye Cemiyeti” doğdu. Cemiyet kısa sürede o kadar çok para toplayabildi ki, Turgutreis ve Barbaros muharebe kruvazörleri ile dört adet muhrip ve yük gemisi bu paralar ile alındı. Doğal olarak denizci Anglosakson imparatorluk bu cemiyete tahammül edemezdi ve Mondros sonrası 1919 yılında İngiliz işgal güçleri komutanının emri ile Sadrazam Damat Ferid cemiyeti kapattırdı. 

    PARASIZ, DOKTRİNSİZ KOŞULLARA RAĞMEN CUMHURİYET DONANMASI’NIN KURULUŞU

    Atatürk’ün direktifleri ile 1 Mart 1921’de kurulan ve Kuvayı Milliye’nin Karadeniz’deki savaş lojistiğini temin etmekle sorumlu Umur-u Bahriye Dairesi, Cumhuriyet’le birlikte kurulacak donanmanın geliştirilme sorumluluğunu üstlendi. Ancak yokluklar içindeydiler. İki yıl aradan sonra 1923’te Cumhuriyet ilan edildiğinde durum aynıydı. Yeni Cumhuriyetin eski rejimden donanmanın gerek malzeme gerekse harbe hazırlık etkinliği olarak devraldığı bir şey yoktu. Gayrimenkuller ve mevcut bahriyeli personel dışında pervanesi dönen bir gemi dahi yoktu. Yavuz yaralıydı ve yıllardır İzmit’te harap halde bekliyordu. Yeni kurulan hükümetin donanma modernizasyonuna ayıracak bütçesi de yoktu. Harbe hazır duruma en yakın gemi Hamidiye Kruvazörü’nün seyre hazır olabilmesi için en az beş aya ihtiyaç vardı. Donanma personelinin ferdi eğitimi ve gemilerin harekâta hazırlık eğitimleri yıllardır yapılmıyordu. Deniz okullarında yıllardır deniz taktiği dersi dahi okutulmuyordu. Donanmanın bir doktrini de yoktu. 

    Donanmada amiral rütbesinde subay olmadığı gibi, subay mevcudu çok düşüktü. Yunan orduları işgal sonrası Batı Anadolu’da taş üstünde taş bırakmamıştı. Değil yeni gemi almak, askere postal bile alınamıyordu. 1924 yılı bütçesinde bahriyeye 6,5 milyon lira ayrılmıştı ancak onarımlar için ayrılan miktar sadece 850 bin liraydı. Bütçe görüşmeleri sırasında söz alan denizcilik kökenli Ordu vekili Recai Bey şöyle demişti: “Ticaret gemilerimiz donanma gölgesinde hareket etmedikçe emniyette olamazlar. Maalesef, tarihi askeri coğrafi ve iktisadi bütün kuvvetlerin cebri ile Türkiye’nin denizci hükümete sahip olması gerekirken, hiçbir zaman gerekli olan mevki ve yetki verilmemiştir.” Aynı görüşmelerde Kastamonu Vekili Ali Rıza Bey de donanmanın zayıflığına ve Balkan Savaşı’nda donanmasızlığın sebep olduğu kayıplara vurgu yaparak benzer bir durum tespiti yapmıştı.

    ATATÜRK’ÜN MAVİ VATAN VİZYONU

    Mustafa Kemal Atatürk 13-20 Eylül 1924 tarihleri arasında Hamidiye Kruvazörü ile Karadeniz gezisi yaptı. Gemide subaylara yaptığı konuşmanın şu kısmı kendisinin Cumhuriyet Donanması’nın kuruluşuna yönelik ana fikrini yansıtıyor: “Dış pazarlardan satın alınan gemilerle donanma yapılamadığını siz de biliyorsunuz. Donanma sadece kıyıyı koruyacak bir kuvvet değil, bundan daha önemli olarak deniz yollarının güvenliğini sağlayacak bir kuvvettir. Anadolu’da yaşadıkça bu bakımdan ihtiyacımız daha büyüktür. Evvela çekirdek bir donanma tedarik etmekle yetinip, deniz sanayi ve ticaretimizi geliştirmeliyiz. Bundan sonra memleket sanayinden fışkıracak donanmayı yapmak da kolay olacaktır.” Gemiden ayrılmadan kısa süre önce de gemi şeref defterine şunları yazar: “Hudutlarının mühim ve büyük aksamı deniz olan Türk Devleti’nin Donanması da mühim ve büyük olmak gerektir. O zaman Türkiye Cumhuriyeti daha müsterih ve emin olacaktır. Mükemmel ve kaadir bir Türk Donanması’na malik olmak gayedir. Bunun ilk azimet noktası, savaş gemisi tedarikinden evvel onları muvaffakıyetle sevk ve idareye muktedir kumandanlara, zabitlere, mütehassıslara malikiyettir.”  

    Mustafa Kemal gerçekçi bir lider ve devlet adamıydı. Hayal dünyasına değil, aklın dünyasına aitti. Genç Cumhuriyete kısıtlı ekonomisi ile dışarıdan satın alınacak gemilerle donanma kurmanın zorluğunun bilincinde idi. O nedenle kendi olanaklarını zorlayarak bir donanma yaratmalıydı. Önce Bahriye Vekâleti’ni kurdu. Bu sayede Gölcük’te bir tersane kurularak Yavuz muharebe gemisi havuzlandı. İtalya ve Hollanda’dan muhrip ve denizaltılar satın alındı. Söz konusu hamleler dönemin karacı nomenklaturasını rahatsız ettiği için Bahriye Vekâleti, Yavuz- Havuz davası sonucunda kapatıldı. Ancak donanma her şeye rağmen görevine devam etti. 1936’da Montrö Boğazlar Sözleşmesi’nin Türkiye lehinde imzalanmasının temel nedeni Atatürk’ün Türk Boğazları’nı savunabilecek bir donanmaya sahip olduğunu ispat etmesiydi. Diğer yandan çekirdek donanma kurulmasına rağmen tersanelerimizde henüz büyük gemi inşası söz konusu değildi. En büyük yardımcı savaş gemisi Türk gemi inşasının babası merhum Ata Nutku tarafından çok kısıtlı olanaklar ile Gölcük Tersanesi’nde altı yılda inşa edilen 1000 tonluk Gölcük akaryakıt tankeri idi. Bu gemi Cumhuriyetin ilk milli gemisidir. Atatürk 10 Kasım 1938’de ebediyete intikal ettiğinde Montrö Boğazlar Sözleşmesi ile Türk Boğazları’nın tam egemenliğini geri almış, Hatay sorununu çözerek İskenderun Körfezi’ni tamamen Türk İç Sularına dönüştürmüştü.☸

  • Hollanda denizciliği

    Hollanda denizciliği

    Küresel süper denizci gücün kısa tarihi. Modern kapitalizmin ilk kurulduğu ülke olan Hollanda, ilk halka açık şirket ve borsa ile modern bankacılık ve gemi sigortacılığının da doğduğu yer. Altın çağını yaşadığı 17. yüzyılda pek çok alanda günümüze yansımaları olan denizcilik keşif ve icatlarının sahibi oldu.

    Pek çok dilde Hollanda olarak bilinen devletin resmi adı “Nederland Krallığı (Koninkrijk der Nederlanden)”dır. Ülke toprakları tamamen deniz seviyesinde olduğu için Fransızca (Pays Bas), İngilizce (Low Countries) yani “Alçak Ülkeler” olarak bilinir. 1581-1795 yılları arasında var olan ve bugünkü Hollanda’nın temelini atan Yedi Birleşik Alçak Devletler Cumhuriyeti (Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden) yedi eyaletten oluşuyordu ve en büyükleri Amsterdam ve Rotterdam’ı da içeren Hollanda olduğu için dünya genelde Hollanda adını kullanmayı tercih etti. Hollanda, modern kapitalizmin ilk kurulduğu ülkedir. İlk halka açık şirket ve borsa ile modern bankacılık ve gemi sigortacılığı Hollanda’da doğdu. Özel mülkiyet ve girişimcilik kültürü ile serbest ticaret, ticari özgürlükler ve hukukun üstünlüğü hızla gelişti.  Küresel ekonomi bağlantıları modern denizciliği sayesinde genişledi. 17. yüzyılda dünyanın en denizci devletiydi. 

    DENİZAŞIRI TİCARET HÂKİMİYETİ

    Hollanda’ya üstünlük sağlayan faktörlerin başında, bu ülke halkının denizci geleneği geliyordu. Başlangıçtan itibaren büyük bir balıkçı filosuna sahip olmaları ve daha sonra Avrupa ticaretinde öne çıkan çok güçlü tüccar sınıfı vasıtasıyla, özellikle Baltık’ta Hansa geleneğine sahip etkili deniz ticaret filosuna sahip olmaları başarının nedenleri arasındaydı. 15’inci yüzyılda iki milyon Hollandalı nüfusun yarım milyonu ya balıkçılık yapıyor ya da gemilerde çalışıyordu. Sadece Avrupa’da değil, söz konusu dönemde dünyada nüfusunun yüzde 25’i deniz ve denizcilikle uğraşan başka bir ulus yoktu. 1610 yılında Venedikli diplomatlar, hükümetlerine Hollandalılar hakkında şunları yazmıştı: “Denizlerde üstünlük için büyük gayret içindeler. O kadar üstün bir akıl, azim ve ilgi ile ilerliyorlar ki, denizciliği tüm işlerin üstünde tutuyor ve devletin güç ve güvenliği olarak algılıyorlar.”  

    Ren Nehri’nin ağzında yer aldığı için ticaret için ideal bir konumdaydı. Amsterdam ve Rotterdam başta olmak üzere limanları Avrupa’nın en işlek ticaret merkezleri haline geldi. 1602’de kurulan Amsterdam Borsası, küresel finansın merkeziydi. 1609 yılında kurulan Amsterdam Wisselbank liderliğinde, Amsterdam dünya finans merkezi oldu. 1602’de kurulan Doğu Hint Şirketi VOC (Verengide Ostindische Compagnie) dünyanın ilk büyük çok uluslu şirketlerinden biriydi ve denizaşırı ticarete hâkim oldu. 1621 yılında Batı Hint Şirketi’ni GWC (Geoctrooieerde Westindische Compagnie) kurdular. VOC, Baharat Adaları’ndan (Endonezya), Hindistan’dan, Japonya’dan ve Afrika’dan büyük miktarda zenginlik getirdi. GWC ise Amerika kıtasında ve Afrika’da faaliyet göstererek köle ticaretinde büyük rol oynadı. Hollanda’nın sömürgesi Endonezya’nın Batavia (Cakarta) şehrinde kurulan Doğu Hint Şirketinin merkez karargâhının olağanüstü bir haberleşme ve ticaret ağı vardı. Hollandalı tüccarlar, ilerleyen yıllarda o kadar ileri gittiler ki, 1614 yılında, Amerika’da Hudson nehrinde sömürge kurdular. Bugünün New York’u olan şehre Yeni Amsterdam dediler. Bugün bile oradaki pek çok yer adı Felemenk kökenlidir. 

    GEMİLERİN VE TEKNE TİPLERİNİN GELİŞTİRİLME SÜRECİ

    Ülkenin diğer bir avantajı da gemi inşa sanayi idi. Başlangıçta İspanya ve Portekiz’den ele geçirdikleri Karak tipi 3/4 direkli yuvarlak gövdeli yelkenli gemi tiplerini taklit ettiler. Daha sonra kendi tasarımlarına geçerek dünyanın en iyi gemilerini inşa ettiler. 1400 yılına kadar orsa ve dar apaz seyri bilinmiyordu. Kendi suları çok sığ olduğundan yüksek draftlı tekneler yerine geliştirdikleri bordadan sarkıtılan (leeboard – zijzwaarden) salma ile yelkenli gemilerin rüzgâra karşı dar açı ile orsa seyri yapabilmelerini mümkün kıldılar. 17. yüzyılda özel bir kargo gemisi olarak tasarlanan Fluyt (Filinta) tipi yelkenli ticaret gemileri, orsa seyri yapabilme, azami taşıma kapasitesi ve asgari mürettebat sentezi ile uzun bir süre denizlerde hâkim gemi tipi oldu. Ayrıca Joeker/Haringbuizen tipi hem açık denizde hem sığ suda giden yandan salmalı balıkçı gemilerini geliştirdiler. Hollanda’nın denizlerdeki egemenlik döneminde denizciliğe bir diğer katma değeri de gemi karinasında bakır kullanılmasını başlatmaları oldu. Mercator haritalarının denizciliğe kazandırılması da bu katkılar arasında sayılabilir. 

    Denizcilik birikimi, teknolojik üstünlüğü, balıkçı ve ticaret filosu ile donanması sayesinde 17. yüzyıl son yarısında dünya denizlerinde Hollanda bayrağı en çok görünen bayraktı. 1670’te Hollanda ticaret gemileri yarım milyon tona yakın yük taşımışlardı. Bu miktar tüm Avrupa toplamının yarısına yakındı. 

    SAVAŞLAR VE 

    AMİRALLİK KURULU

    Ciddi anlamda bir donanmaya, İspanyollarla 80 yıl süren Katolik – Protestan savaşları sayesinde sahip oldular. Korsan gemileri ile ticaret gemilerini silahlandırarak bir donanma meydana getirdiler. İspanyol hegemonyasının gerilemesinde büyük rol oynadılar. 1574 yılında “Zuiderzee” deniz savaşında İspanyol Donanması’nı yendiler. 1588’de İspanya’nın “Yenilmez Armada”sının İngiliz Hollanda ortak donanması tarafından batırılması ile büyük şöhret kazandılar. Bu savaş öncesinde Hollandalı denizciler, yüzlerce ticaret gemisini savaş gemisine dönüştürebilmişlerdi. En büyük başarıları İspanyol işgali altındaki Güney Hollanda limanlarına uyguladıkları deniz ablukası idi. İspanyol donanması ve ordusu bu ablukadan çok etkilenmişti. Hollanda, altın çağında balıkçılıktan da büyük kaynak sağladı ve bu kaynakla çok sayıda yeni gemiler inşa etti.  Bu dönemde iki bine yakın gemi batırdılar. 

    Bu savaşlardan çıkardıkları dersler paralelinde, 1589 yılında Hollandalılar ilk kez Amirallik Kurulu’nu (Admiralty) oluşturdular. Birkaç istisna dışında, amiral ve kaptanlık mertebesine ulaşan Hollandalı denizciler şehirlerdeki veya kırsal bölgelerdeki ya daha yüksek ya da en yüksek sosyal sınıfların üyeleriydi. Söz konusu dönemde Tromp ve De Ruyter gibi dünya klasmanında amiraller çıkardılar. Amiral Michiel de Ruyter, 1667 yılında filosu ile Londra yakınlarına kadar gelerek Thames Nehri’nin bir kolu olan Medway’de İngiliz Donanması’nın bazı gemilerini yaktı. Bu cesur hareket, Norman istilasından sonra, ilk kez İngiliz anavatanına karşı geliştirilen bir deniz akını olmuştu. 

    ÜSTÜNLÜĞÜ YİTİRİŞ

    Hollandalı denizciler 1609 yılında Seylan Adası’nı Portekiz’den aldılar. 1619’da Cakarta’yı, 1624’te Tayvan’ı, 1641‘de Malakka Boğazı’nı işgal ettiler. 1626 yılında İngilizleri Endonezya’dan attılar. Onlar da Hindistan’a yönelmek zorunda kaldılar. 1640 yılında Albert Tasman kendi adını verdiği denizi buldu ve Avustralya kıtasının etrafını dolaştı. 1643’te Karayipler’de Curaçao’ya yerleştiler. 1652’de Güney Afrika’yı sömürgeleştirdiler.

    Her gücün yükselişi gibi kaçınılmaz olan çöküşü de İngiliz ve Fransız donanmalarının daha yüksek ateş gücüne sahip, derin karinalı gemilerin ortaya çıkması ile 1640 sonrası başladı. Hollanda’nın inşa ettiği gemiler savaştan çok ticarete yönelikti. Ancak yetiştirdikleri iyi denizcilerle bu süratli ve hafif gemilere yerleştirdikleri topları çok etkin kullanmayı becererek, yıllarca denizlerde egemen oldular. Fransızlar da Avrupa’da Hollanda’yı tehdit eden bir güç haline geldi. 1640 yılından sonra Fransa, denizlerdeki üstünlüğü Hollanda’dan aldı. 18. yüzyılda da İngiltere, deniz gücünü artırarak Hollanda’yı gölgede bıraktı. Bu gerileme esnasında İngiltere ile aralarında ciddi krizler yaşandı ve 1652 -1674 yılları arasında üç kez savaştılar. Savaşların temel nedeni, İngilizlerin kendi mallarını dünya denizlerinde sadece kendi bayrağını taşıyan ticaret gemilerine taşıtması ve Hollanda’nın bu karara uymamasıydı. Hollanda’nın öylesine büyük bir ticaret filosu vardı ki, İngilizler Hollandalıların deniz ticaretine tamamen egemen olmalarını engellemek için, 1651 tarihinde Denizcilik Yasası’nı “The Navigation Act”ı onaylamıştı. Savaş bu yasa ile başladı. 1672’de düşman cephesi daha da büyüdü. Fransa, İngiltere ve Münih Birliği (Kutsal Roma İmparatorluğu) Hollanda’yı işgal etti. Felaket Yılı (Rampjaar) olarak anılan bu dönem sonrası Hollanda, bağımsızlığını korusa da ciddi ekonomik ve askeri kayıplar yaşadı. İngiltere ve Fransa’ya karşı ticaret hâkimiyetini kaybetti. Savaşlardaki yenilgiler ve yatırım eksikliği donanmayı zayıflattı. Ayrıca Alman asıllı Hollanda Monarşisini temsil eden Orange Hanedanı ile Cumhuriyetçiler arasındaki iç çatışmalar gerileme ve çöküşü hızlandırdı. 1795 yılında yaşanan Fransız işgali son noktayı koydu. 18. yüzyılın sonlarında Hollanda Cumhuriyeti küresel denizci bir süper güçten Fransız kontrolü altındaki küçük bir devlete dönüşmüştü. 

    BUGÜNE MİRASI

    Hollanda altın çağını yaşadığı 17. yüzyılda pek çok alanda bugüne yansımaları olan denizcilik keşif ve icatlarının sahibi oldu. Orsa seyri ve salma; filinta (fluyt) ile yat (yacht) tipi hızlı ve çevik gemiler; fırkateyn dizaynının ve erken buz kırıcı gemilerin geliştirilmesi;  kuru havuz ve yüzer iskele sistemlerinin geliştirilmesi; gemi borda topçu  ateşini azami seviyeye çıkarmak için savaş gemilerini muharebe nizamı içinde tutacak taktikler ile  gelişmiş ateş gemileri kullanım taktiklerinin geliştirilmesi; 17. yüzyılın en iyi haritaları ile başlayan modern haritacılık; sarkaçlı saatin (Huygens Saati) geliştirilmesi; Tasman, Barent ve Hudson gibi kâşiflerle önceden gidilmemiş alanların keşfedilmesi; Bataklık, sazlık deniz alanlarının ıslahı ile modern limanlar ve kanallar ile iç su yollarının geliştirilmesi; balina avcılığında devrimsel yenilikler ve öncülük dünün bugüne mirasıdır.☸

  • “Cangarda” Türkiye’de

    “Cangarda” Türkiye’de

    ABD Yaldızlı Çağ’ın son sitimli yatı Cangarda. Bazı yatlar vardır, ilk görüşte âşık olur, gözünüzü alamaz, hayallere dalarsınız. Hasköy’de Rahmi M. Koç Müzesi’nde 16 Kasım 2024 öğleden sonra S/Y Cangarda ile karşılaştığım an işte bu duyguları yaşadım. 

    Rahmi M. Koç Müzesi, Sayın Rahmi Koç liderliğinde dünya çapındaki sitimli ve seçkin gemiler koleksiyonuna kanaatimce bu gemi ile en büyük mücevheri kattı. Dünya çapında bir şöhrete sahip Cangarda artık Türk sularında. Geminin çizgileri, tekne çalımı, kıç kuruzu, cıvadrası, direkleri, kıç bayrak gönderi, manikaları, mataforaları, bronz ile maunun görsel kardeşliği, can filikalarının bakmaya doyamayacağınız güzelliği karşısında büyülendim. Cangarda’nın da envantere katılmasından sonra Rahmi M. Koç Müzesi’nin dünyanın en büyükleri arasında yerini aldığını söyleyebilirim. 

    WINTIGRAM TASARIMI, 1901 YAPIMI

    Cangarda, ABD’de 20. yüzyıl başında inşa edilen ve faal olan en eski iki sitimli yattan biriydi. 1904 İskoçya/Glasgow yapımı olan diğer yat Medea, halen San Diego Deniz Müzesi’nde sergileniyor. Cangarda aynı zamanda ABD’de son olarak inşa edilen sitimli yat olarak da tarihteki yerini almış durumda. Yat, ismini 1901 yılındaki ilk sahibi Michiganlı kereste tüccarı Charles Canfield’in soyadının “Can” eki ile eşi Belle Gardner’ın soyadının “Gard” ekinden türetilen Cangarda’dan alıyor. ABD, Delaware eyaletinde Wilmington’da bulunan ve 1959 yılında kapanan ünlü Pusey & Jones Tersanesi’nde inşa edilen çelik gövdeli yat, 42,06 metre boyunda, 4,33 metre eninde ve 135 ton deplasmana sahip. H.C Wintrigham tarafından tasarlanan yat, 1901 yılının şubat ayında kızağa kondu, aynı yılın Nisan ayında denize indirildi ve Haziran’da sahibine teslim edildi. 175 devirde, 22 metre uzunluğundaki şafta bağlı beş kanatlı pervanesi ile 12 knot yapabilen yatın hafif uskuna yelken donanımı da mevcuttu.

    Edward Dönemi’nin son sitimli yatı olarak kabul edilen bu soylu teknenin halen korunan orijinal mütenavip 300 hp gücündeki sitim makinesi aynı yıllarda New York’ta John W. Sullivan tarafından yapılmış. Güvertenin üretiminde kullanılan ağaçlar Küba’dan özel olarak getirtilmiş. Ana güverte altında dört büyük kamarasında toplam dokuz kişiyi rahatlıkla ağırlayabilecek biçimde tasarlanan teknenin asıl amacı, boydan boya tente ile korunan uzun açık güvertesinde misafirleri ağırlarken, düşük su çekimi nedeniyle yakın sularda deniz gezileri icra etmek ve yelken yarışlarında seçkin gözlemcileri güvertesinde bulundururken, bir yandan da hakem teknesi görevi yapmaktı. Teknede hâlâ kıç tarafta bulunan ve yelken yarışı startı için kullanılan bronz top başlı başına bir değer.

    SİYASİ FİGÜRLERİ AĞIRLADI

    Charles Canfield 1904 yılında, Cangarda’yı Kanadalı kimyager, iş insanı ve senatör George Taylor Fulford’a sattı. Geminin ikinci sahibi olarak ismini değiştiren Fulford, Mary olan karısının ilk iki harfini George, Dorothy ve Martha isimli çocuklarının da isimlerinin ilk iki harflerini alarak yatın adını “Magedoma” koydu. Ancak yeni teknesinde bir sene dahi geçiremeden, Kanada tarihinin ilk ölümlü otomobil kazasında kullandığı aracın başka bir araç ile çarpışması sonucu 53 yaşında hayatını kaybetti. Devamı Ocak 2025 sayısında.