Yazar: MURAT ÖKSÜZ

  • SULTANIN KALYONLARI

    SULTANIN KALYONLARI

    Bütün zamanların en görkemli gemileri olan kalyonların hikâyesi inanılmaz ayrıntı ile zenginleşmiş, başlı başına bir tarihtir.

    Küçük Gül Başlı, Küçük Ay Kıçlı, Çifte Yıldız Kıçlı, Yaldızlı Nar Kıçlı, Ejder Başlı, Yaldızlı Hurma, Yeşil Kuşaklı, Akrep Başlı, Ay Bağçeli, Çifte Ceyran Kıçlı, Zülfikar Kıçlı, Mavi Kıçlı, Çifte Kaplan Kıçlı, Çifte Aslan Kıçlı…

    “Bunlar da ne?” diyorsunuz değil mi? Bunlar, ayıptır söylemesi, Osmanlı kalyonlarının sık görülen isimleri. Ama haksızlık etmeyelim. Sadece bu tür isimler verilmemiş kalyonlara. Şöyle özel isimler de var: “Şehbaz-ı Bahri”, “Anka-yı Bahri”, “Tavus-u Bahri”, “Ejder-i Bahri”, “Feth-i Zafer”, “Burc-u Zafer”, “Hediyet-ül Mülük”, “Nâsır-ı Cenk”, “Mukaddem-i Şeref”, “Mesken-i Gâzi” Bu arada zaman zaman başka devletler tarafından armağan edilen kalyonlar da olmuştur ki bunlardan ilki, 1739’da İsveç tarafından gönderilen kalyondur ve ona, “Hediye-i İsveç” adı verilmiştir. Bütün bunların dışında, örneğin, “Cafer Reis Kalyonu” gibi, kaptanının adı ile anılan, özelliklerini belirtecek şekilde “üç ambarlı kalyon”, “üç kantarlı kalyon” olarak adlandırılmış kalyonlar da vardır.

    İNGİLİZ İCADI VARSAYIMI

    Gözlerine sürme çekmiş, efemine tipli Johny Depp, Karayip Korsanları filminde korsanları rezil etmeden önce, korsan gibi korsanların oynadığı korsan filmlerinin en çekici nesnesi, avına saldırmadan önce ana direğine, siyah üzerine çatılmış iki koca beyaz kemik ve bir kuru kafa taşıyan korsan bayrağı toka edilmiş kalyonlardı. Yüksek bordalı/küpeşteli, uğurlanacak malı mülkü taşımaya yarayan geniş ambarlı, iskele ve sancak parapetlerinden sıra sıra top ağızları görünen, hemen her zaman kabasorta armalı bu tekneler, gerçekten de insanın içini hoplatacak kadar göz alıcı idi. Denizcilik ve deniz araçları tarihine şöyle bir göz atarsanız, günümüzün görkemli uçak gemileri dâhil, bugün bile kalyon kadar, her yönüyle ilgi çeken başka bir tekne bulmak zordur.  Kalyonun hangi tekneden geliştirildiği konusu hâlâ tartışmalıdır. İlke olarak, öncelikle ticari amaçla yapılmış ve kullanılan, “Round Ship (Yuvarlak Gemi)”den türediği akla yakın gelmektedir. İlk atalarının İngiliz “galiasse”leri ve “karaka” denen gemiler olduğunu varsaymak çok yanıltıcı olmaz. Bu tür gemiler, okyanus seyirlerine uygun olarak tasarlanmışlardır. Burada iki önemli etken, okyanus seyirleri sırasında her zaman içme suyu alınabilecek karalara yakın seyir söz konusu olmadığından çok su taşımak; ayrıca büyük miktarda mal nakledebilmektir. Kalyonların da ilk tasarım amacının bu olduğu, top konularak savaş gemisi olarak kullanılmalarının daha sonraki tarihlerde gündeme geldiği bilinmektedir. Nitekim kalyona geç geçtiği, hatta bu yüzden değişen koşullara uymakta geciktiği için deniz hâkimiyetini elinden kaçırdığı düşünülen Osmanlı bile daha 15. yüzyılda ticari amaçla kalyon benzeri tekneler kullanmaktadır. Diğer taraftan, genellikle çok direkli ve yelkenli olarak çizilen kalyonların ilk örnekleri kürekli gemilerdi. Nitekim kürekli savaş kalyonları örneğin İspanya tarafından 16. yüzyılda bile kullanılmaya devam etmişlerdir.

    OSMANLI KALYONA NASIL, NE ZAMAN GEÇTİ?

    Osmanlının savaş gemisi olarak kadırgadan kalyona geçmesinin önemli bir nedeni, Venedik’e karşı girişilen uzun (1645-1669) Girit Seferi’nde başarısız olunmasıdır. Bunun üzerine 1650-1662 yılları arasında kalyona geçilmiş ancak bu tutum sürdürülmeyerek kadırgaya geri dönülmüştür. Geri dönülmeyecek biçimde kalyona geçişin ikinci aşaması ise 1682 yılında başlamıştır. Bu arada bir de talihsizlik yaşanmış, Veziriazam Melek Ahmet Paşa’nın 1651’de inşa ettirdiği, 60 zirâ1 boyundaki kalyon, zamanının en büyük savaş gemisi olarak bilinen İsveç Vasa kalyonu gibi, suya indirilince yan yatıp su almıştır. Kalyonların Osmanlı Donanması’nda ön plana çıkması, Osmanlı Bahriyesi’nin de yeniden düzenlenmesini gerekli kılmış ve bu, Mezemorta (Yarı ölü) Hüseyin Paşa’nın hazırladığı ama ancak ölümünden sonra yürürlüğe giren, 1701 tarihli Kanunnâme ile gerçekleştirilmiştir. Bu Kanunnâme, sonraki yıllarda yeni düzenlemelerle sürekli olarak geliştirilmiştir.  Osmanlı belki kalyona geç geçmiştir ama en son terk eden de Osmanlı olmuştur. Nitekim 17. yüzyılın ortalarından itibaren Avrupa “Galleon-Kalyon” denen savaş gemisi tipini terk edip onu yerine “savaş gemisi (man-of-war)” sonra da “hattı harp gemisi (ship of the line)” kullanmaya başlamıştır. Buna karşılık Osmanlı’nın 18. yüzyılda inşa ettiği, örneğin “Selimiye” ve “Mahmudiye” isimli gemiler, hattı harp gemileri olmalarına karşın, “kalyon” olarak tanımlanmıştır.

    KALYONLARIN BAŞLICA ÖZELLİKLERİ

    Osmanlı kalyonlarının boyutlarını, hangi görev için, örneğin korsanlara karşı mı yoksa düşman gemilerine karşı mı kullanılacakları belirlerdi. Nitekim Ege Adaları arasında dolaşan ve sığ suları tercih eden korsanları takip edecek kalyonlar, 36-38 zirâ (27,80-28.60 metre) uzunlukta yapılmışlardır2. 

    Osmanlı kalyonlarının uzunlukları hakkında epey belge varsa da genişlikleri ve yüksekliklerine ilişkin bilgiler çok sınırlıdır. Kalyonların manevra yeteneğinin bir ölçüsü de uzunluğunun genişliğine oranıdır ki idealinin 3:1 olduğu kabul edilmektedir. Bu oran, Ege’nin ünlü teknesi “tirhandil”in de ideal boyutudur.  Birçok kalyonda bu boyutların, 2.73:1 ve 3.15:1 olmasının, Mahmut Raif Efendi tarafından 18. yüzyılın sonunda yazılan bir eserde, kalyonun manevra yeteneğini sınırladığının belirtilmesine yol açmıştır. Üç direği ve bir cıvadrası bulunan Osmanlı kalyonlarında, bugün “pruva”, “grandi” ve “mizana” olarak bildiğimiz direkler yerine, baştan kıça doğru, “trinkete”, “mayıstra” ve “mizana (mancana)” sütunları bulunurdu. Trinkete ve mayıstra sütunlarında ikişer veya üçer seren vardı. Mizana sütununda ise bir veya iki serenle birlikte, bir de, üç köşeli latin yelken taşıyan seren vardı. Cıvadra sütununda bir veya iki seren bulunurdu. Genel olarak mizana sütununda,  “mizana”, “kontra mizana” ve “pokorana”; mayıstra sütununda, “babafingo-i kebir”, “gabye-i kebir” ve “mayıstra”; trinkete sütununda “babafingo-i sağir”, “gabye-i sağir” ve “trinkete”; cıvadra sütununda ise, “cıvadra” ve “palakon” yelkenleri bulunurdu. Osmanlı Donanması’ndaki, kalyonlar tiplerine göre de ayrılıyordu.

    OSMANLI DONANMASI’NDA KALYON TİPLERİ

    Üst güvertenin altında, hepsine top yerleştirilen üç ambarı bulunan kalyonlar, “üç ambarlı kalyon” olarak bilinirdi. Bunlar 60 zirâ (45.48 metre) ve üzeri uzunlukta, büyük kalyonlardı. Personel sayıları 1500; taşıdıkları top adedi ise 130’a kadar çıkabiliyordu. Üç kantar3 ağırlığında gülle atabilen topları olan kalyonlar, “Üç kantarlı kalyon” olarak adlandırılıyordu. Adalar arasındaki sığ sularda saklanan korsan gemilerinin takibinde kullanılan, latin ve kare (kabasorta) yelkenli, “Karavele kalyon”ların boyları, 38.5-43.5 zirâ (29.18-32.97 metre) arasında değişiyordu. Bu kategoriler dışında bir de Venediklilerin özellikle nehir savaşlarında kullandıkları, “galeoni” adını alan “kürekli kalyonlar” vardı ki, Osmanlı Donanması’nda 18. yüzyılda bile böyle bir kalyonun bulunduğu belgelerden anlaşılmaktadır. Kürekli kalyonlar, okyanus kalyonlarından daha uzun ancak büyük kadırgalardan oldukça küçük gemilerdi. Büyük olasılıkla Osmanlı’nın Tuna savaşlarında, örneğin Petrovaradin Savaşı’nda da yararlandığı İnce Donanma, bu tür teknelerden oluşuyordu. Nitekim Belgrad’da büyükelçi olarak bulunduğum dönemde, dostum Prof. Dr. İlber Ortaylı ile bu savaşın yapıldığı yere gittiğimizde, oradaki Sırp dostlarım bize, “Osmanlı buraya sadece karadan değil, nehirden de geldi.” demişlerdi. Osmanlı İnce Donanması, savaşmadığı zaman, yine Tuna üzerinde ancak daha doğudaki Semender (Smederevo) Kalesi’nin önünde yatardı.4 

    Donanmada ayrıca, “tonbaz-(köprü dubası olarak kullanılırdı)”, “putaç/potaç”, İtalyanca “sahil koruma-guardacosta” sözcüğünden türemiş “vardakosta”, “karakola”, “kalyon-ı ateş” ve nihayet “kalyon-ı hoy” olarak belirtilen kalyon türleri de bulunuyordu.

    KALYONLAR NEREDE, NASIL YAPILIYORDU?

    Sadece yapımında kullanılan çok çeşitli ağaç bile dikkate alındığında, kalyon inşası çok karmaşık bir süreçti ve en ince ayrıntısına kadar ciddi planlama gerektiriyordu. Osmanlı bu tür planlamalarda çok ileri bir devletti. Hangi ağacın nereden sağlanacağı; kimler tarafından nasıl, hangi boyutlarda kesileceği; nereye, nasıl nakledileceği; oradan da kalyonların yapıldığı tersanelere nasıl ulaştırılacağı, adım adım planlanıyor ve bu amaçla ilgililere emirnameler gönderiliyordu. Osmanlı ülkesi kalyon yapımında kullanılan, özellikle meşe gibi değerli ağaçlar açısından zengindi. İngiltere ve Avrupa, bir dönemde, kalyonları için ağaç bulmakta zorlanıp ve bu amaçla başka ülkelerin kaynaklarına el atmak hatta bazen de askeri güç kullanmak zorunda kaldığında bile Osmanlı, özellikle Kocaeli, daha sonra Bolu ormanlarından istenen nitelikte ve miktarda ağaç temininde güçlük çekmemişti. Tabii bu her zaman sorunsuz olmamış, ağaç sıkıntısı olmasa bile zaman zaman kesim ve nakliye ile görevlendirilen halk, çoğu kez kışkırtmalar sonucunda bunu yapmamaya çalışmış, bu nedenle bazı kelleler alınmak zorunda kalınmıştı. Bir kez de ivedi ihtiyaç duyulan ağaçların Midilli’den getirtilmesi gerekmişti. Kalyon yapımında İstanbul’daki Tersâne-i Amire ön plandaydı. Ayrıca Karadeniz kıyısında, Küplüağzı, Çayağzı (Sinop) ve Akçaşehir’deki (Bolu) tersanelerde de kalyon inşa edilmiştir. Ege Denizi’nde ise Rodos, Midilli ve İstanköy’de kalyon inşa eden tersaneler vardı. Kalyonlar taşıdıkları çok sayıda yelken nedeniyle çok miktarda yelken bezine gerek duyuyorlardı. Gerek yelken bezi gerek lenger (demir) ve diğer donanım, çoğu kez bu işi yapan tüccardan alınıyordu ve her birinin nitelikleri ve birim fiyatı özenle belirleniyordu. 

    KALYON YAPIMINDAKİ SORUNLAR

    Bütün bu karmaşık yapım süreci içinde her zaman her yerde olduğu gibi, çeşitli yolsuzluklar eksik olmuyor ve sultanlar, vezirler sık sık olaylara el koymak, yolsuzlukları, hırsızlıkları önlemek için önlemler almak, emirnameler çıkarmak zorunda kalıyorlardı. Yine bu inşa etkinlikleri sırasında hiçbir malzemenin israf edilmemesine çalışılıyor eski gemilerin sadece topları ve gülleleri değil, her türlü malzemesinden yeni gemilerde yararlanılmaya çalışılıyordu. O kadar ki batan kalyonların bile kurtarılabilecek tüm malzemesi dalgıçlar tarafından çıkarılarak, Tersâne-i Amire’ye teslim ediliyordu. Her kalyona verilecek gülle tipleri, sayıları, barut ve diğer malzeme dikkatle belirleniyor, kalyon kaptanına belge karşılığında teslim ediliyor, görev bittiğinde de, kullanılmayan malzeme, cephane vs. yine belge karşılığında teslim alınıp, depolanıyordu.  Bütün zamanların en görkemli gemileri kalyonların hikâyesi inanılmaz ayrıntı ile zenginleşmiş, başlı başına bir tarihtir. Değil bir yazıya, sayfalar dolusu kitaplara sığmaz. Meraklısı için, bu yazı da benimde büyük ölçüde yararlandığım, Yusuf Alperen Aydın’ın, “Sultanın Kalyonları Osmanlı Donanması’nın Yelkenli Savaş Gemileri (1701-1770)” adlı Küre Yayınları’dan çıkan kitabını öneririm. İnsanı alıp geçmişe götüren kalyon görselleri için de vakit bulursanız Ahmet Güleryüz’ün, “Tarih Boyunca Türk Yelkenli Gemileri” (Denizler Kitabevi) ve bir yerlerde rastlarsanız, Matrakçı Nasuh’un çizimlerine bakın. Sultanın Kalyonları kısaca böyle bilinsin vesselam.☸

    Dipnotlar

    1- 1 zirâ=75.80 cm

    2- Gemi inşasında kullanılan ölçülerden; 1 zirâ=24 parmak; 1 parmak=3.16 cm dir.

    3- 1 kantar=56.45 kg, toplamda 169.34 kg

    4- Belgrad 500 Yıl Sonra. Süha Umar, Boyut Yayınları

  • Ozanların peşinde Antik Çağ’da deniz – HOMEROS’UN DENİZİ

    Ozanların peşinde Antik Çağ’da deniz – HOMEROS’UN DENİZİ

    Homeros ve ardıllarının aktardıkları Avrupa kültürü için aydınlanmanın başlangıcı olmasının yanı sıra Antik Çağ denizciliği üzerine de birçok bilgiyi sunar.

    Antik Çağ eserlerinin birçoğu bugün Avrupa eğitiminin çok önemli bir bölümünü oluşturur. Hiç şüphesiz ki, Homeros bunun en önemli parçası ve hatta tacın en kıymetli taşı. Homeros’un eserleri olmadan bugün Avrupa kültürünün temellerini anlamak imkânsız. Diğer yandan, Antik Çağ denizciliğini de o ve ardından gelen ozanlar olmadan bugün olduğu gibi anlayamazdık. MÖ 850 dolaylarında yaşadığı sanılan Homeros, MÖ 776 dolaylarında yaşayan Hesiodos, MÖ 460-400 yılları arasında yaşayan Thukydides ve tabii ki tarih yazımının belki de en önemli ismi Herodotos (MÖ 490/484–425/424). Yüzlerce yıl önce bıraktıkları eserlerle bugünkü hafızamızın temellerini oluştururlar. Onların bıraktıkları bilgi ile inşa edilen Avrupa kültürünün sancak gemisi ise cehalet akıntısına karşı bilginin gücüyle yelkenlerini şişirdi. Homeros ve ardıllarının aktardıkları Avrupa kültürü için aydınlanmanın başlangıcı olmasının yanı sıra Antik Çağ denizciliği üzerine de birçok bilgiyi sunar. 

    ŞARAP RENGİ DENİZDE YELKEN AÇMAK

    Homeros, aynı Balıkçı’nın yaptığı gibi denizi birçok renkle tanımlar. Gök rengi, şarap tortusu rengi, vb. renk paletinin her tonunda yelken açan koca yürekli denizcilerin zor işleri nasıl yaptığını da tek tek anlatır. Antik Çağ teknesini kabaca betimlersek, yaklaşık 15 metre civarında yelkenli ve kürekli gemilerdi. Hâlâ birçok detay netliğe kavuşmasa da gemilerin yelken sistemleri bugünden oldukça farklıydı. Bu sisteme göre yelkenler sabitti ve direk takılıp çıkarılıyordu. Gelin Homeros’un bir geminin limandan (ya da kumsaldan) ayrılış ve yanaşmasına dair yazdığı satılara göz atalım. 

    Diktiler direği, ak yelkenleri açtılar. 

    Şişirdi yel alabildiğine yelkenleri. 

    Yol alan geminin teknesinde şakladı bir dalga, 

    dalgaları biçe biçe koştu gemi. 

    Akhaların büyük ordusuna varır varmaz 

    çektiler kara gemiyi kıyıya, kumlar üstüne, ta yükseğe, 

    destekler kodular altına, (Iliada I/480)

    Homeros’un, takılıp çıkarılan direk konusunda 

    bugün hâlâ tartışılan satıları bu şekilde. 

    Kıyıya yanaşırken verdiği bilgiler ise çok daha detaylıdır. 

    Körfeze girince dürdüler yelkenleri, kodular kara gemiye,

    gevşettiler ön halatları çarçabuk, 

    indirdiler direği çatalın içine, 

    küreklere yapışıp yanaştırdılar kıyıya gemiyi, 

    denize delikli taşlar indirdiler, 

    gemiyi halatlarla bağladılar, 

    çıktılar sonra deniz kıyısına, 

    okçu Apollon’un kurbanlarını çıkardılar karaya, 

    Khryseis de indi denizler aşan gemiden. (Iliada I/430)

    Bu kısa bölümde gemilerin dış yüzeylerine sürülen kara boyadan bahseder. Denizlerdeki, özellikle sıcak denizlerdeki en büyük sorun ahşaba saldıran kurtçuklardır. Bugün de, Antik Çağ’da da denizci belki de en çok bu küçük kurtçuklardan çekmişti. Bu nedenle bugün olduğu gibi Antik Çağ denizcisi de teknesini korumak için dış yüzeyi boyuyordu. Ahşabın düzenli bakımını gerektiren bu kurtçuk nedeniyle sıcak denizlerde ahşap batıklar bulmak da imkânsız. Oysa bu sayfalarda daha önce anlattığım Vasa Gemisi gibi Kuzey denizlerinde batan gemiler suyun içinde asla bu şekilde bozulmalara uğramazlar. Bu nedenle günümüze dek ilk hallerini koruyabilirler. 

    Homeros’un satılarına döndüğümüzde, limana ya da kıyıya yanaşmak için küreklerin kullanıldığını belirtir. Yelken o dönem için sanıldığından tehlikelidir. Kontrol etmesi zaman aldığı için çok hızlı şekilde toplanması gereken bir donanım. Homeros’un satırlarında geçen “delikli taşlar” ise çapalardır. Aynı geçen yüzyılın ilk yarısında Ege’de balıkçıların yaptığı gibi Homeros çağının denizcileri de bu yöntemi kullanıyordu. 

    Ve bu delikli taşlar belki de bir geminin en kıymetli donanımlarının başında geliyordu. Zira demirledikten sonra yeniden alınamayan her çapa ciddi bir külfetti. İliada’nın bir bölümünde kahramanlar bakımsız kalan gemileri üzerine konuşur. “Ulu Zeus’un dokuz yılı geldi geçti, çürüdü gemilerin tahtaları, halatlar gevşedi.” Bakım, Antik Çağ denizcisi adına her şeydi. Antik Çağ’ın bir başka ozanı Hesiodos ise bu konuda öğüt verirken başka detaylara değinir. 

    Gemini çekersin kıyıya, 

    Taşlar yığarsın dört bir yanına,

    Islak soluklu rüzgarlardan korumak için,

    Geminin tıkacını da çıkar ki,

    Zeus’un yağmurları tekneyi çürütmesin,

    Bütün donatımı derli toplu içeri al,

    Güzelce katla denizci geminin kanatlarını

    Dümeni de ocak başına koy kurusun

    Dümen ise bugünden oldukça farklıydı. Odysseus’un kendi yaptığı gemisinde tek dümen vardı. Homeros’un destanlarında tek dümen küreğinden bahsetse de, Antik Çağ’a ait vazolar üzerindeki resimleri incelediğimizde gemilerde çift dümen küreği de görebiliriz. Geminin oldukça önemli bir donanımı olması nedeniyle Hesiodos ona ayrıca bir parantez açarak kurumasının öneminden bahseder.

    MAVİ RÜZGÂR ZEPHYR

    Elbette Antik Çağ kaynakları denize çıkılması gereken mevsimlerden ve denizdeki rüzgârlardan da bahseder. Homeros özellikle Odysseia’da; Notos, Boreas, Euros ve Zephyros rüzgârlarından bahseder. Balıkçı, Odysseia’daki rüzgârları şöyle açıklar: “Notos’a Kıble ya da Lodos, Boreas’a Yıldız, Euros’a Keşişleme, Zephyros’a Batı ya da karayel dememiz doğru olacaktır”.  Türkçe’de Zephyr, “mavi rüzgâr” sayılır. Yazın serin yelpazeler fakat kışın da zehir gibi eser. Zephyr’in bir diğer adı ise Ponant’tır. İtalyanca’daki karşılığı ise Ponente. Bir deyim vardır: “Ponente pericolo niente”. Yani Ponent rüzgârında tehlike yoktur. Elbette her rüzgâr Zephyr gibi değildir Antik Çağ denizcisi için. Bakın, bir başka ozan Hesiodos yelken açılmaması gereken dönemi şöyle tanımlıyor:

    Tehlikeli deniz yolculukları mı çekiyor seni?

    O zaman unutma ki Ülker burcu

    Orion’dan kaçıp sisli denize gömülünce

    Bütün rüzgarların coşacağı zamandır.

    Deniz şarap küplerine döner o zaman,

    Gemilerle açılmaya gelmez.

    Toprakta çalışılır, dediğim gibi.

    Gemini çekersin kıyıya, 

    Hesiodos insanın açgözlülüğüne de atıfta bulunur ve uyarılarını sürdürür. Özellikle Lodos uyarısı dikkate değerdir. 

    Ve bir an önce dönmeye bak yurduna.

    Ne yeni şarabı bekle, ne de güz yağmurlarını,

    Ne de kış habercisi Lodos fırtınalarını.

    O Lodoslar altını üstüne getirir denizin,

    Güz yağmurları boşanır ve deniz belalı olur.

    Hesiodos kârlı deniz ticareti için uyarılarına devam eder. İlk ikazı, her işin mevsimimde yapılması yönündedir. “Ve bekle deniz mevsiminin gelmesini. Gelince sür denize hızlı gemini, Ne yükleyeceksen yükle içine, Yurduna kârla dönebilmek için”. Bir diğer uyarısı ise küçük gemilerden kaçınılmasıdır. “Küçük gemileri övebildiğin kadar öv, ama malını büyük gemiye yüklemeye bak”. Bu satırlar belki de Antik Çağ insanının fırtınada kaybolan insan ve gemiler sonucunda canlarının ne kadar çok yandığının bir yansıması. Bugün, biz arkeologlar için yapılan her batık keşfi şüphesiz Antik Çağ için büyük birer kayıptı.

    MAVİ BİR HUYDUR

    Hesiodos iyi bir gözlemci ve ozandır. Öğütlerini şairane bir dille aktarır. Belki de Arşipel’de bir huydur bu. Hesiodos satırlarında korkuların ve kayıpların yaşanmaması için öğütler verir. Hangi mevsimde açılmalıdır maviliklere?

    Yaz ortasındaki gün döneminden sonra

    Elli gece elli gün sürer insanların

    Denize açıldıkları mevsim.

    O mevsimde gemilerin paralanmaz,

    Deniz tayfalarını elinden almaz.

    Ama deprem tanrısı Poseidon,

    Ya da ölümsüzlerin kralı Zeus

    İlle de yok etmek istiyorsa onu, o başka.

    Çünkü iyilikler de onlardan gelir, kötülükler de.

    O mevsimde rüzgarın nerden eseceği bellidir,

    Ve belalı değildir dalgalı deniz.

    Korkma o zaman, rüzgarlara güven

    Sür hızlı gemini denize, yükle yükleyeceğini,

    Hesiodos’un denizciler için önerdiği son mevsim ise bahardır. Ama bunu da detaylı ve şairane bir dille anlatır. 

    Bir başka mevsimi daha vardır denizciliğin:

    İlk baharda incir ağacının tepesinde

    Kuzgun pençesi gibi yapraklar 

    gördün mü

    Açıl denize; bahar seferlerinin zamanıdır.

     Edip Cansever ve Balıkçı maviye âşıktı. Hesiodos, Homeros ve diğer Antik Çağ ozanlarının dizelerinde yelken açtılar çoğu kez. Evet mavi bir renk değil, huydur Arşipel’de. Gün batımı renginde, şarap tortusu renginde, Arşipel mavisinde, gök renginde ve mavinin tüm tonlarında yeniden yelken açacağımız günlere selam olsun. Çok yakında yeniden güzel günler gelecek ve Arşipel’de olacağız. Edip Cansever söylesin son sözü. ☸

    bir renk değildir mavi huydur bende

    ve benim yetinmezliğimdir

    ve herkesin yetinmezliğidir belki

    denecektir ki bir süre

    ve denenecektir

    bir akşamüstünü düşünmek bir akşamüstünü düşünmekten 

    başka nedir ki

    gönül gözü görendedir, 

    derinler mavidir…

  • Türk takımı SSL GOLD CUP’ta

    Türk takımı SSL GOLD CUP’ta

    2021’in Ekim ayında SSL Gold Cup başlıyor, tabii erteleme olmaza. Covid-19 salgını ve Olimpiyatlar’ın ertelenmesi nedeniyle bu yarışın da daha ileri bir tarihte yapılma olasılığı söz konusu. Ne olursa olsun, yarışa davet edilen 20 ülkeden biri olduk. Takım kaptanı da başarılı yelkencimiz Alican Kaynar.

    SSL yani Star Sailors League (Yıldız Yelkenciler Ligi) dünyanın en iyi yelkencileri tarafından yelkenciler için tasarlanmış bir seri yarış olarak 2013’te başladı. Dennis Conner’in başkanlığında gelişen SSL; Coutts, Grael, Schüman, Ainslie, Peyron, Scheidt, Cammas, Percy, Goodison, Williams ve daha nice birbirinden iyi yelkencinin katılımıyla 2017 yılında “Dünya Yelken Federasyonu Özel event (Special Event)” statüsü almış yedi yarıştan biri haline geldi. Bu arada diğer yarışlar; Amerika Kupası, Dünya Match Race Turu, SailGP, Okyanus Yarışı, PWA Windsörf, GKA Dünya Kite Turu. 

    SSL yelken şampiyonlarının basit, etkin ve uygun bütçeli bir küresel platformda kendilerini kanıtlayabilmeleri için dizayn edilmişti. Eski ve yeni şampiyonları yüceltip, geleceğin şampiyonlarının önünü açmak ve yelken sporunu popüler kültürün bir parçası haline getirmek hedefleri dahilindeydi. Star sınıfı olimpik yelkenlilerde iki kişilik ekiplerle düzenlenen bu yarışlar, 2013’te ilk yapıldığı günden beri çok çekişmeli müsabakalara sahne oldu. SSL, tenis şampiyonalarının prensiplerinden modellenerek yıl içinde gerçekleşecek dört büyük turnuva ve bu turnuvaların kazananları arasında gerçekleşecek büyük finalden oluşuyor. Şimdi bunun üzerine bir de SSL Gold Cup çıktı. 

    YELKENİN “DÜNYA KUPASI”

    Geçen sene bu tarihlerde açıklanan bu yeni formata davet edilen ilk 20 ülkeden biri de Alican Kaynar kaptanlığındaki Türkiye oldu. Gold Cup’ın amacı SSL’den edinilen tecrübeleri kullanarak tek tip (one design) kurallarına uygun ve hızlı dokuz kişilik yatlarda en yetenekli yelkencilere, kendileri gibi en iyilerin yarıştığı üst düzey bir yat yarışı platformu sağlamak. Bunu yaparken teknelerdeki ekiplerin en az yarısının hâlihazırda ülkelerinde ve uluslararası yarışlarda başarılı sporculardan seçilmesiyle, hareketli salma sınıflarından gelenlerle yatçılık tecrübesi olanları dengeliyorlar. Uluslararası sıralamaya göre kurulan takımlar sayesinde kıyasıya mücadeleler izleyeceğimizden şüphem yok. Bir de tabii son yıllarda yelken yarışlarının görüntülenmesinde çok büyük ilerleme kaydedildi. Bu sayede Dünya Futbol Kupası izler gibi yelkenin dünya kupasını izleyebileceğiz. Ancak yarışı benzerlerinden farklı yapan en önemli boyutu, SSL Gold Cup takımlarının milli yelkencilerden oluşması.  Genellikle TP52, Amerika Kupası, SailGP, Extrem Yelken Serisi gibi müsabakalardan alışkın olduğumuz, milli olmayan karma takımların profesyonel yarışı değil. Organizatörler milli takım olarak yapılacak bu yarışların ülkelerde milli gurur sayesinde yelkene ilgiyi artıracağını öngörebiliyorlar. Bir de gerçekten en iyi yelkenci ülkeler gözler önüne serilecek. Şu an yarışta kullanılacak iki tekne, seçilen takımların ücretsiz olarak İsviçre’nin Neuchatel Gölü’nde antrenman yapması için sunuluyor. Hatta Dünya Yelken Federasyonu’nun listesine girmiş olan ülkelere 30 güne kadar ücretsiz tekne kullanımı bile sunuyorlar. SSL47’ler, koç botları ve SSL antrenman tesislerinin tüm imkânları katılımcılara ücretsiz olarak verilecek. Son yıllarda yelkende gösterdiği üstün başarılar neticesinde Alican Kaynar kaptanlığında kurulan takımımız da dünyayı donduran bu kriz geçer geçmez antrenmanlarına başlamak için plan yapıyor. Finn sınıfında dünya sıralamasında 6.’lığa kadar yükselen ve Olimpiyat madalyası için yıllardır canla başla çalışan Alican’dan Gold Cup ve takımımızla ilgili tüm detayları aldım.

    52 ÜLKE KATILIYOR

    Çok klasik bir soruyla başlayalım, bu takıma kaptanlık edeceğini öğrendiğinde neler hissettin?

    Öncelikle ilk 20 ülkenin içine seçilmiş olmak çok büyük bir gurur oldu. Son yıllarda olimpik sınıflarda aldığımız başarılar bizi bu noktaya getirdi. Diğer takım kaptanlarının tümü Olimpiyat şampiyonu. Son 30-40 yılın en iyi yelkencileri orada. Onların arasında olabilmek büyük bir ayrıcalık. Hem Amerika Kupası, hem VOR da yarışmış çok kıymetli yelkenciler var. Ayrıca bu yarış hızla, gelişmekte olan Türk yelkenciliğinin çok ilerlemesine yol açacak diye inanıyorum. 

    SSL Gold Cup’a hangi ülkeler katılabiliyor?

    Her ülke katılabilir. Katılmak isteyen ülkenin yelkencileri online başvuru yapıyorlar; başvurularını takım kaptanı, dümenci veya ekip seçenekleri ile gerçekleştiriyorlar. Olimpik yelkencilerinden kurulu SSL Gold Cup Yönetim Kurulu, o ülkeden yeterli yelkenci başvurmuş ve yelkenciler uluslararası yarışma düzeyinde ise o ülkeyi kabul ediyor ve takım kaptanını belirliyor. Daha sonrasında takım kurulumu prosedürü başlıyor. Şu an 52 ülkenin katılımı netleşti.

    Takımlar kimlerden oluşuyor?

    SSL kendi bünyesinde bir ranking sistemine sahip. World Sailing Ranking’in aksine burada bütün yelkenciler puan alıp bir sıralamada yer alıyor. One Design yarışan tüm sınıflar bu sıralamaya girebiliyor. Yani Olimpiyat şampiyonu, ülke şampiyonasında yarışan bir optimistçi veya j70’te yarışan yelkencilerin hepsi kendini SSL Ranking’de bulabilir. Takımlarda yer alacak altı sporcu bu ranking’den seçilecek. Belirtilen tarihlerde ranking’de ülkesinde ilk sırada yer alan sporcular da otomatik olarak takıma dahil oluyor. Geri kalan dört sporcuyu ise kaptan belirliyor.

    ERTELENME OLASILIĞI

    Takıma girmek isteyen sporcular ne yapmalı?

    Öncelikle SSL Ranking’de sıralamalarını öğrenmeliler, daha sonra katılacakları yarışlarda aldıkları puanlarla burada yükselmeleri gerekiyor. Listeye girdiğinizde ülke filtresini kullanırsanız Türkiye’deki sıralamanızı da öğrenebilirsiniz. Ranking’den gelecek sporcular sonucunda kilo, pozisyon ve tecrübe değerlendirmelerini yaptıktan sonra takımın geri kalan üyelerini seçeceğim. Takıma vinççi bulmak  için ayrıca kondisyon testleri yaparak sporcu seçmeyi planlıyoruz.

    Bütçeniz nedir?

    SSL organizasyonu zaten tekneleri ve gerekli malzemeleri temin ediyor. Bizim antrenmanlar için konaklama ve lojistik desteği, bir de iyi bir antrenör bulmamız gerekiyor.

    Şu anki takviminiz nedir?

    Türk Takımı 2020 sonu ve 2021 başında antrenmanlarına Neuchatel Gölü’nde devam edecek diye plan yaptık. Normal takvimde 2021’in Ekim ayında Gold Cup başlıyor fakat malum Covid-19 ve Olimpiyatların ertelenmesi Gold Cup’ın da 2022’ye ertelenme ihtimalini doğurdu. Haziran ayında ertelenip ertelenmeyeceği belli olacak. Her şey ona göre daha netlik kazanacak.

    “ANTRENÖR ARAYIŞIMIZ DEVAM EDİYOR”

    Takımımızı biraz anlatır mısın?

    Neuchatel, İsviçre’de yapılan ilk antrenmana Deniz Çınar, Ecem Güzel, Oğuz Ayan, Kıvanç Sevinç, Onur Bilgen, Doğa Arıbaş, Berkay Abay katıldı. İlk antrenman çok güzel geçti, tekneye hızlı uyum sağladık. Olimpik takımın son yıllarda yoğun bir şekilde vakit geçirmesinden dolayı birbirini tanıması iyi bir antrenman ortamı sağladı. Kıvanç Sevinç’in TP52 tecrübesi tekneyi anlamamıza çok yardımcı oldu. Oğuz Ayan’in da milli sporculuğu, yat yarışçılığı, takım kurma ve antrenörlük tecrübesi çok yararlıydı. Olimpik takım sporcularımız Ecem Güzel ve Deniz Çınar da önemli roller üstleniyor. Onur Bilgen ve Doğa Arıbaş’ın da hem hareketli salma hem yatçılıkta istikrarlı başarıları, takımımızı iyi bir düzeye getiriyor. Ayrıca Dünya Gençler Laser Şampiyonumuz Yiğit Yalçın Çıtak antrenmana olmasa da takımıza katıldı. Ama bu yarış formatına alışkın, iyi bir antrenör arayışımız da devam ediyor. Kafamdaki plan, bizle başından sonuna kadar olacak bir antrenör, bir de ara sıra klinik yapmaya gelen ve tekneyi daha hızlı götürmemize yardımcı olacak bir antrenör olması. Yıllık bir haftayla sınırlanan antrenman haklarını, ülkeleri eşitlemek adına açık tutmaya başladılar. Bu bizim için büyük fırsat. Tekne üzerinde bir arada yeterince vakit geçirebilirsek rakiplerimizi zorlayabileceğimize inancım tam. Yarış esnasında tekne üzerinde dokuz sporcu oluyor. Ancak takımlar yedekleriyle beraber 11 kişiden oluşuyor. Takımımız genç ve uluslararası arenada başarı sahibi sporculardan oluşacak gibi gözüküyor. Tabii ki çok tecrübemiz olmayan bir teknede yarışacağız. Fakat önümüzdeki dönemde yapacağımız antrenmanlarla bu açığı kapatıp turnuvaya hazır bir şekilde katılmayı hedefliyoruz. Olimpik branşlardaki başarımızın buraya da yansıyacağına inanıyorum.

    Yarışlarda kaç tekne olacak? Nasıl bir yarış formatı göreceğiz?

    16 tane SSL47 hazırlanıyor. Bu tekneler RC44’lerin modifiye edilmesiyle yapılıyor. 52 ülke dörder gruplar halinde eleme usulüyle yarışacak. Aynı anda iki tane dört teknelik filo orsa-pupa rotada yaklaşık 45-70 dakikalık yarışlar yapacak. Yarışlardan önce sahilde teknelerinin önünde takımların milli marşları söylenecek. Tam anlamıyla yelkenin “Dünya Kupası” olacak. Daha anlatacak çok şey var ama bu aylık bu kadar. Türk yelkenciliği için çok yararlı olacağına inandığım bu yeni macerada Alican ve ekibine hep beraber destek olmalıyız. Bize şimdiye kadar yelkende en büyük başarıları sağlamış bu sporcuların bir araya gelerek tarihte ilk defa yapılacak bu yarışa katılımının tüm denizcilik camiamıza gurur kaynağı olacağına şüphem yok. Salgında sporcularımız karantina halinde evlerinde kondisyon antrenmanlarına devam ettiler. Gençlik Spor Bakanlığı’nın izniyle mayıs ortasından itibaren denize de çıkan sporcularımız Olimpik hedeflerinden sapmadan bir Gold Cup’a da hazırlıklarını sürdürüyorlar. Hepinize ailelerinizle sağlıklı ve güzel maceralar dolu günler dilerim. ☸

    • Team Sweden and Team Turkey were in Grandson, Switzerland, at the SSL Headquarter training for the first time for the Star Sailors League Gold Cup.
    • Team Turkey was in Grandson, Switzerland, at the SSL Headquarter training for the first time for the Star Sailors League Gold Cup.

  • İstilacı yabancı deniz canlıları ile mücadele

    İstilacı yabancı deniz canlıları ile mücadeleye Halit Ergenç’ten destek Kısa belgeselde UNDP’nin Türk hükümeti ile başlattığı yeni projeye ait bilgiler de aktarılıyor.

    Son 150 yılda 500’den fazla yabancı tür Türk denizlerine ulaştı. İstila oranı iki haftada bir yabancı türdür ve yerli türler üzerindeki baskı artıyor. Tarım ve Orman Bakanlığı’na bağlı Doğa Koruma ve Milli Parklar Genel Müdürlüğü’nün UNDP ile beraber başlattığı projenin ismi: Önemli Denizel Biyolojik Çeşitlilik Alanlarında İstilacı Yabancı Türlerin Tehditlerinin Değerlendirilmesi Projesi. Proje Türkiye’de dört pilot alanda uygulanacak: İğneada, Marmara Adaları, Ayvalık Adaları ve Samandağ.

    Çalışmalar, su sümbülü, aslan balığı, gümüş yanaklı kurbağa balığı, deniz salyangozu ve Kuzey Atlantik denizyıldızı gibi bazı istilacı yabancı türlere odaklanacak. Temel hedef ise istilacı yabancı türlerin Türkiye’nin deniz ekosistemlerindeki olumsuz etkilerini azaltmak. Çalışmalar hem Aichi Biyolojik Çeşitlilik Hedefleri Sözleşmesine hem de Sürdürülebilir Kalkınma Amaçlarına katkıda bulunarak biyolojik çeşitliliği ve ulusal ekonomiyi destekleyen denizlerin korunması konusunda farkındalığı da artıracak. Proje, aynı zamanda, toplumsal cinsiyet eşitliğini ve kadınların güçlenmesini de teşvik ediyor. Halit Ergenç’in seslendirdiği belgesele Youtube üzerinden ulaşılabilir.