Yazar: MURAT ÖKSÜZ

  • Oksijen kaybı

    Oksijen kaybı

    Okyanuslarda oksijensiz bölgeler artmaya, ölü bölgeler genişlemeye devam ediyor. Daha fazla gübre ve daha fazla atık su okyanuslara karıştıkça, iklim değişimi kontrol altına alınmadıkça daha da genişleyecek, deniz hayatı ve ekosistemleri üzerinde ciddi tehditler oluşturacak ne yazık ki…

    İklim değişimi; daha fazla yağış, daha fazla azot akışı, daha fazla problem demek…

    Şimdi hâlihazırda bir iklim değişimimiz var, bu cepte. Bir de tarımdan, özellikle yoğun (ilaç ve gübre kullanımı) tarımdan, hayvancılık faaliyetlerinden, elektrik santralleri, yol trafiği gibi kaynaklardan çıkan normalin üstünde bir azot birikimi var. Hava, biliyorsun yüzde 78 oranında azot içeriyor. Doğası gereği böyle zaten. Ama atmosfere salınan ve olması gerekenden fazla azot, tüm dünyayı dolaşıyor, dolaşıyor, dolaşıyor ve iklim değişimiyle karşılaştığında okyanuslarımıza, sularımıza kadar giriyor! Şimdi istersen bunu açayım biraz.

    İklim değişimi ile sıcaklık artışı, sıra dışı havalar, zamansız yağmurlar, ısı dalgaları gibi sonuçlar doğuyor. Burada azotu ilgilendiren kısım ise, aşırı yağışlar. Hani deriz ya, “aman dokunma yağsın-yağsın, iyidir” diye, ama her zaman öyle olmadığı gibi burada da öyle değil maalesef. Bazen ne kadar yağmur, o kadar kirlilik, bir o kadar da sorun olabiliyor. Atmosferdeki aşırı azot, doğal süreçlerle veya kirliliğin ekstrem yağışlarla taşınmasıyla bir şekilde su yollarına, nehir ve göllere, okyanuslara girebiliyor. Burada su bitkilerinin, özellikle alglerin üremesine sebep oluyor. Bu da daha fazla organik madde üretimine, en sonunda da yemyeşil, pis bir göle veya suya neden oluyor. Yeşil bize genellikle iyi çağrışım yapar değil mi? Ama burada durum başka. Bu yemyeşil olması olayının bilimsel ismi ötrofikasyon. Ötrofikasyon sonucu sudaki tür çeşitliliğinin azalmasından, gölün sığlaşması ve en sonunda bataklaşmasına kadar bir dolu problem ortaya çıkıyor. Çoğalan ipliksi algler, balıkların solungaçlarını tıkayıp ölmelerine sebep oluyor. Bulanıklık artıyor, o oluyor, bu bitiyor, kısacası, oradaki su yaşamı alt üst oluyor.

    Yalnızca su yaşamı değil, insan hayatı da etkileniyor tabi. Öyle indirekt de değil, doğrudan etkisi içme suyu kaynaklarını kirletmesi olabiliyor. Geçen yıl Florida’da gerçekleşen alg patlaması, dört ilçede olağanüstü hâl ilan edilmesine sebep oldu. Çin’in üçüncü büyük tatlı su gölü olan Taihu Gölü’nde de 2015 yılında gerçekleşen alg artışı yüzünden 2.3 milyon insan yerini terk etmek zorunda kaldı. Bunlar duyduklarımız ve sadece birkaçı.

    San Francisco Üniversitesi’nden araştırmacılar, okyanusa giren azotun insan hastalıklarına neden olabilecek bir grup fitoplanktonun büyümesini ve zehir miktarını artırdığını keşfetmiş. Fitoplanktonları ve zooplanktonları; geçen aylarda yazmıştım. Yaşamın çıkış merkezinde duruyorlar, besin zincirinin temeli yani. Ama diyoruz ya hep her şeyin aşırısı zarar diye, San Francisco Üniversitesi’nden bilim insanları da diyorlar ki, Kuzey Amerika Batı Yakası’ndaki deniz sularında yaygın olarak bulunan Pseudo-nitzschia cinsindeki diatomlar (yani fitoplankton hücreleri), domoik asit adı verilen güçlü bir toksin üretiyor. Bu fitoplanktonlar hızla büyük çiçekler halinde büyürlerken, domoik asitin yüksek konsantrasyonları bazı deniz canlılarında birikirse insana ilerleyerek sağlığı tehlikeye atar. Ayrıca, plankton üzerinden beslenen küçük balıkları yiyen deniz kuşları ve deniz memelileri arasında ölüm ve hastalığa neden olabilir. Aslında azotun zehirli olup olmaması bile önemli değil, plankton artışına sebep olarak dengeyi bozması yeterince felakete sebep oluyor zaten. Hale baksana, artık zehir aramaya gerek yok, denge bozulması, oran kayması tehlikenin kendisi oluyor.

    50 YILDA YÜZDE 2 AZALDI!

    Hem iklim değişimi artı azot kirliliği, hem de tek başına iklim değişimi, okyanuslardaki oksijen seviyesini azaltarak belirli kısımlarda ölü bölgeler oluşturuyor. Buralara ölü bölgeler denmesinin sebebi oksijen azlığı, e çünkü oksijen her canlı için yaşam kaynağı, sadece senin benim için değil sonuçta. Sadece 50 yılda, okyanuslarımızdaki oksijen seviyesi yüzde 2 azaldı. “Amaaan Bünyamin, yaptığın tantana yüzde 2 için miydi?” diyen yoktur umarım. Çünkü bu küçük bir oran değil. Ayrıca tüm dünyanın ortalamasını temsil ediyor, yani bölgeden bölgeye değişiyor bu yüzde. Dahası, bu oranın 2100’e kadar yüzde 7’ye çıkacağı tahmin ediliyor. Bu arada Nitrojen (azot) kirliliği okyanuslarda bu ölü bölgelerin oluşumuna sebep oluyor, yani olasılık falan değil, gerçek, yani hâlihazırda oluyor. Ayrıca, tek başına iklim değişimi için konuşursak, temel olarak iki yol var: Birincisi, artan sıcaklıklar yüzünden deniz suyu sıcaklıkları da artıyor ve oksijeni tutmada sıcak su, soğuk suya göre daha az yetenekli. İkincisi, soğuk su, sıcak suya göre daha yoğun. Yani sıcak su yüzeyde kalıyor. Havadan oksijeni alan kısım hep üstte kalmış oluyor, çünkü daha sıcak, yani daha az yoğun. Bu yoğunluk farkını zeytinyağı-su ikilisi gibi düşünebilirsin. Oksijenle zengin yüzey suyu kolayca batıp sirküle olamadığı için derinlere daha az oksijen ulaşmış oluyor. Bültenlerde bahsettiğim gibi deniz yüzey sıcaklığının artışı yalnızca Süper Hücre dediğimiz güçlü yağışlı ve fırtınalı sistemleri oluşturmuyor, eş zamanlı olarak denizlerin oksijenlenmesini de bozuyor.

    Balıkların yaşamı, çözünmüş oksijene bağlı. Yani tahmin edersin ki, oksijen miktarındaki azalış onların gelişimini yavaşlatıyor. Vücut büyüklüklerinde de, üretkenliklerinde düşüşe sebep oluyor. Yani gitgide daha az ve daha küçük balıklar oluyor. Görüyor musun, olay sağlığı tehdit etmenin yanında ticarete, ekonomiye kadar gidiyor.

    94 MİLYON YIL ÖNCE!

    Dünya tarihinde çok büyük oksijen kaybı olayları var, yani bildiğimiz “olay” boyutunda. Hatta o kadar geçmişte ki, dinazorların bile yaşadığı zamanlara kadar gidiyor. Bundan 94 milyon yıl önce gerçekleşen “Okyanus Anoksik (Oksijen Kaybı) Olayı”, küresel çapta deniz hayvanlarının yok oluşuna sebep olmuş. Şimdi bu kadar eski bir olayı niye su üstüne çıkardım diye sorarsan: Bugüne kadar, bilim insanları için oksijen tükenme oranını doğru bir şekilde ölçen nicel araçlar mevcut değildi fakat geçtiğimiz ay yayımlanan bir çalışmaya göre, yeni bir teknik geliştirildi. Ve bu tekniğe göre, bu oksijen kaybı olayı ile şu anki oksijen düşüşü benzerlik gösteriyor. Teknik, tortullardaki talyum izotoplarının ölçülmesini içeriyor. Derinlere indikçe azalan oksijen seviyesinin aksine talyum izotopu artış gösteriyor. Araştırmacılar, deniz tabanının altından alınan 94 milyon yıllık kaya örneklerini laboratuvarda çözerek kimyasallarına ayrıştırmışlar ve spektrometre kullanarak oksijen seviyesindeki değişimleri gözlemlemişler. Sonuç: 94 milyon yıl önceki olayla, şimdiki yüzde 2’lik azalma arasında bir benzerlik olması. Tabii o kadar büyük bir “anoksik olay” bugün ya da yakın gelecekte gerçekleşecek mi bunu kimse bilmiyor, ama eğilim o yönde mi? Evet o yönde, maalesef.

    Oksijensiz bölgeler artmaya, ölü bölgeler genişlemeye devam ediyor. Daha fazla gübre ve daha fazla atık su, okyanuslara karıştıkça, iklim değişimi kontrol altına alınmadıkça daha da genişleyecek, deniz hayatı ve ekosistemleri üzerinde ciddi tehditler oluşturacak ne yazık ki.

    Yine yeteri kadar canını sıktım mı? Bak okudukça sinirlenip kızma bana, hep söylüyorum; biz olanı söylüyoruz, meteorologla doktoru birbirinden ayıran nedir? Doktor teşhisi de tedaviyi de yapar, bizde teşhis var, tedavi yok. Keşke olsa…

    Hadi gelecek ay görüşelim yine… Sağlıcakla… ☸

  • Kauai’den Marshall Adaları’na

    Kauai’den Marshall Adaları’na

    Okyanusya. Bu ismi, Hawai’i adalarından Marshall Adaları’na yaptığımız seyir sonrasında daha çok yakıştırmaya başladım Pasifik Okyanusu’na. Okyanusların en büyüğünü, büyüklüğünü, ihtişamını daha çok resmediyor sanki. Dünyanın üçte birini, dünyadaki su kütlesinin yarısını oluşturan, dünyadaki denizlerin en derinine sahip olan Okyanusya çok büyük bir çanak. Bu görkemli su kütlesinin üzerinde çanağın 11 bin metre derinliğindeki Mariana Çukuru’na (Mariana Trench) yaklaştıkça altımızdaki dağları, ovaları, vadileri düşündükçe ve su üstünde binlerce mil, hiç kara parçası görmeden rüzgârla seyir yaparak uğuldayan okyanusu aşarken; ‘dünyalar dünyası okyanus’ ne demekmiş, ‘gökkubbe’ içinde olmak nasıl bir hismiş, anladım.

    /Y Storm Bird ile Okyanusya’nın kuzey doğusundan, Kanada’nın Vancouver adasından başlayıp kuzeybatısına olan seyrimizin Hawai’i Adaları’ndan sonraki rotası Mikronezya bölgesinin Marshall Adaları’na doğru oldu. Okyanusya’yı doğudan batıya doğru geçerken bizim tercih ettiğimiz rota, yengeç dönencesinin güneyi ve Ekvator’un kuzeyi arasındaki kuzey tropikler bölgesi; yani tekneciler açısından, geleneksel rotanın dışında kalan bölge idi. Kuzey Pasifik rotası her anlamda Güney Pasifik rotasının bir antitezi. Klasik ve geleneksel olan güney rotası, genelde Panama Kanalı’ndan geçip, ya da Kaliforniya, Meksika’dan çıkıp; Ekvator’un güneyinden batıya doğru serpilmiş adalar üzerinden yapılan ayaklar ile geçilen ve nispeten kolaylığını tarif etmek üzere “Hindistancevizi Süt Geçişi/ Coconut Milk Run” adı verilen rota. Bu rota üzerinde yer alan güney Pasifik adalarının hem genel turizm hem de her yıl buradan geçiş yapan yüzlerce teknenin turizm “saldırısı” karşısında, artık tarihi ve kültürel kimliklerini çoktan kaybettikleri biliniyor. Devamı Eylül 2017 sayımızda…

  • Drone ile HİSARÖNÜ’NÜN FAVORİ DEMİRLEME NOKTALARI

    Drone ile HİSARÖNÜ’NÜN FAVORİ DEMİRLEME NOKTALARI

    Türkiye mavi gezi kıyılarında topu topu 300-400 konaklama noktası var. Demirlenecek bölgeleri, yanaşılacak iskeleleri, bu küçük koylardaki sığlıkları, kayalıkları gökyüzünden tüm detaylarıyla görecek imkânımız olsa, amatör denizcinin bilmediği sularda işi ne kadar kolaylaşacak

    değil mi? Sanırım, giderek yaygınlaşan drone tutkunları yakında bize bu şansı sağlayacak.

    Uzak, bilmediğimiz sularda yolculuğa hazırlanırken şöyle bir ön hazırlık yapıyorum:

    > Önce bir ön fikir edinmek için, örneğin Ege Adaları ya da İyon Denizi gibi bir bölgeye gideceksek, Rod Heikell gibi bir pilotaj kitabına göz gezdirme.

    > Navionics web ya da akıllı telefon/tablet uygulamasından mesafeleri de ölçerek gezi rotası oluşturma.

    > Yurtdışı gezilerde deneyim paylaşımlarını edinmek için

    www.cruiserswiki.org sitesinden öneri ve bilgi edinme.

    > Google Earth aracılığıyla kıyı şeridini ve dip yapısını inceleme. Alargada ya da kıyıdan koltuk halatı alınarak demirlenecek alanların, kıçtankara ya da aborda olunabilecek iskelelerin tespiti ve ezberlenmesi.

    SON AŞAMANIN HASSASİYETİ

    Bu son inceleme çok önemli. Çünkü hiçbir harita gökyüzünden çekilmiş bir yakın plan fotoğraf kadar kaptana yardımcı olamaz. Denizden yaklaşım görüntüsü aldatıcı olabilir. Koyun dip noktalarına girene kadar nasıl bir yere demirlemekte olduğunuzu tam olarak anlayamazsınız. Bilmediğiniz koylarda dip noktalara ulaşırken de önünüzde bazen tehlikeli sığlıklar, kayalıklar olabilir. Bu tür yerlerde chartplotter’ı da yüzde 100 güvenilir olarak kabul edemezsiniz. Burada tek problem bazı bölgelerde Google Earth görüntülerinin yeterince net olmaması. Yakında elimizde bu ön hazırlıkta devrim yaratabilecek bir veri seti daha olacağına eminim. Bu seti de amatör denizciler için küçük koyların drone ile çekilmiş fotoğrafları oluşturacak.

     

  • Ege’nin bir yanı kırmızı, bir yanı mavi

    Ege’nin bir yanı kırmızı, bir yanı mavi

    Bu yaz Kelebek kırmızı bayrağımızı kuşanmışken, mavi diyarın kuzeyine tırmanalım dedik. Eski yıllardan bir yıl Sadun Abinin nasihatini dinlemiş yaz gelince beraber kuzeye kaçmıştık. Beraber deyince yan yana veya el ele değil, gittiğimiz yerlerde bazen bir araya gelerek. Yazın kalabalığı ve gürültüsünden nispeten kurtulmak için iyi bir taktik. Sadun Abinin bacağına tırmanan garip ahtapotun hikâyesi bu seyirden kalma. Şimdi Kelebek’e yine arkadaş bir tekne var. Thassos’ta Bodrum’dan dostum Çetin de bu sıralar yalnız. Niyetimiz takım toparlanana kadar, iki solo, gidebildiğimiz kadar kuzeye çıkmak.

    Ege’nin nefesi, “meltemi”, Temmuz-Ağustos aylarında en kuvvetli. Mevsimde biraz geciktik. Meltemle köşe kapmaca olacak ama bu rotanın mükâfatı; yeni yerler ve yeni insanların yanı sıra, daha az ziyaret edilmiş ve daha az turistik olacağını düşündüğümüz Kuzey Ege Adaları. Ege’de kuzeye tırmanmak kelimenin tam anlamıyla tırmanmak. Anadolu üzerinde oluşan alçak basınç ile Balkanlar üzerinde oluşan yüksek basınç alanları arasındaki hava akımının sıkışmasından Ege’de genelde kuzey yönünden esen rüzgâr hâkim. Meltemi de yokuşun başında oturmuş devamlı güneye üfler durur. Arada nefes tazelemek için durduğunda, bir koy, bir ada daha kuzeye zıplıyoruz. Türk kıyısı ile adaların bize bakan kıyıları Ege koridorunda tam gücüyle esen meltemin öfkesinden daha az hissesini alır. Bizim kıyıda kuzeye çıkan bir akıntı da yardımcı ama bu yardım Samos, Sakız gibi yakın adalar ile bizim kıyı arasındaki dar boğazlarda Kuzey rüzgârı ile toslaşınca dikenli bir deniz yaratıp faydadan çok zarar… Sabah karanlığı demir alıp, rüzgâr kuvvetlenmeden öğlene gideceğimiz yere varmalıyız.