82’nci yıldönümünde Montrö Sözleşmesi

20 Temmuz 2018 tarihinde Lozan’dan sonra Türkiye Cumhuriyeti’nin en önemli kurucu sözleşmesi olan Montrö Türk Boğazları Sözleşmesi’nin imzalanışının 92’nci yıldönümünü idrak edeceğiz. Türkiye ve Karadeniz’deki deniz güvenlik rejimi için hayati önemdeki bu sözleşme, maalesef Boğaziçi’nde yaşanan her kazadan sonra gündeme geliyor. Üç ay önce böyle bir dejavu yaşandı.

Vita Spirit isimli dökme yük gemisi 7 Nisan’da güneye intikal ederken Kanlıca önlerinde makine arızası yaparak tarihi Hekimbaşı Yalısı’na bindirdi. Maddi hasar oluştu. Can kaybı yaşanmadı. 225 metre boyunda, 75 bin tonluk (DWT) ve 60 bin ton arpa yüklü Malta bayraklı gemi, Yunan armatöre ve Filipinli kaptana sahipti. Kazanın ardından Montrö Sözleşmesi ve Kanal İstanbul konuları sıkça gündeme geldi. Her iki konu da Türk boğazlarında sadece seyir ya da deniz emniyetini ilgilendiren konular değildir. Bu hassas konular aynı zamanda Türkiye’nin 21. yüzyıldaki savunma, güvenlik ve jeopolitik geleceğini ilgilendiriyor. Bu yazımızda, coğrafyamızda yeni bir ada yaratarak bir jeopolitik risk alanı oluşturmanın yanı sıra, çevresel felakete neden olabilecek özelliklere sahip Kanal İstanbul’dan ziyade Montrö Sözleşmesi değişiklik iddialarına karşı argümanlar gündeme getirilecektir.

BAKANI İSTİFA ETTİREN KAZANIM

75 bin tonluk geminin bir yalıya çarpıp maddi hasar vermesiyle Montrö’nün değişimini dile getirmek ya jeopolitik bilgisizlik ya da kötü niyetten kaynaklanmaktadır. Öncelikle vurgulamak gerekirse Montrö Sözleşmesi’nde bugüne kadar doğrudan ya da dolaylı olarak değişiklik ya da ilga talep edenler 1939’dan bu yana her dönemin hegemonları olmuştur. Çünkü Montrö Sözleşmesi esas olarak boğazlardan geçişi düzenleyen bir deniz emniyet sözleşmesi değil, Karadeniz ve dolaylı olarak Akdeniz’de deniz güvenlik rejimi tesis eden bir sözleşmedir. Sözleşmenin bu yönünü anlamak için jeopolitik, tarih, uluslararası hukuk ve strateji bilmek gerekir. Örneğin, İkinci Dünya Savaşı’nda tarafsız kalan Türkiye’nin bu statüsünü korumada en büyük enstrümanı Montrö Sözleşmesi’ydi. Savaşın ilerleyen yıllarında boğazların Almanların lehine kullanıldığı iddiaları çokça dile getirildi. Tuna yolu ile Köstence’ye getirilen silah ve cephanenin boğazlar üzerinden Ege Adaları’na iletildiği özellikle İngilizler tarafından iddia ediliyordu. 1944 yılı Haziran ayı içinde Kessel sınıfı bir Alman ticaret gemisinin silah taşıdığı Ege’de İngiliz donanması tarafından yapılan bir aramada ortaya çıkınca, Türk Dışişleri Bakanı Numan Menemencioğlu 19 Haziran 1944 günü istifa etti. Montrö Sözleşmesi, Türkiye’nin 1936 yılının devlet ve donanma gücüyle elde edebildiği öyle önemli bir kazanımdı ki, Lozan’dan sonra Türkiye Cumhuriyeti’nin ikinci sigortası olan bu kazanımı hegemonlar nezdinde gündeme getirmemek ve sorgulatmamak için bir bakan istifa edebiliyordu. Zira Montrö’den daha büyük bir kazanımı o günün şartlarıyla elde etmek mümkün değildi. Montrö’nün sağladığı imkânlardan daha iyi bir anlaşma bugün için de mümkün değildir.

AKDENİZ’DEKİ DENGEYE KATKISI

Montrö, Türkiye’nin jeopolitik kazanımı ve deniz güvenliğinin en büyük garantilerinden birisidir. Bize 13 yıl aradan sonra dönemin çok zor askeri ekonomik ve siyasi koşullarında Türk boğazlarını geri vermeyi başaran bu sözleşmeyi, kaza sonrası değiştirme maksadıyla masaya yatırmayı savunanların, 2004 yılında kendi rızası ile Annan Planı’na evet diyen ve adadaki Türk ordusunun geri çekilmesine onay veren KKTC vatandaşlarından farkı yoktur. Montrö Sözleşmesi ve rejimi ortadan kalktığı anda Türk boğazlarından 15 bin tondan daha büyük savaş gemilerinin Karadeniz’e geçemeyeceği ya da Karadeniz’e çıkan  sahildar dışı devletlere ait savaş gemilerinin 21 günden fazla kalamayacağı gibi yasakların ortadan kalkacağını bilemiyorlar mı? Ya da bu kişiler Türkiye’nin kendini bir savaşa yakın veya savaş durumunda bulduğunda, boğazlar üzerinde savaş gemilerinin geçişi dahil her konuda tam yetkili olduğunu göz ardı mı ediyorlar? Sözleşme ortadan kalktığında Karadeniz’in deniz silahları yarış alanına döneceğini ve zaten batıdan ve Doğu Akdeniz’den kuşatılan ülkemizin kuzeyden de kontrolsüz bir silahlanma ile çevrelenerek askeri risk ve tehdit ortamıyla karşı karşıya kalacağını düşünemiyorlar mı? Tarihten bir örnek daha verelim. 1973 Arap İsrail (Yom Kippur) savaşında Sovyet Akdeniz Eskadronu “Sovmedron”un Karadeniz filosundaki gemiler ile desteklenmesi, sözleşmenin geçişe yönelik tonaj limitleri ve ihbar süresi nedeniyle kademeli oldu. Böylece Akdeniz’deki ABD 6. Filosu ile ani bir tırmanmanın önüne geçildi. Bu tırmanma yaşansaydı Doğu Akdeniz’de NATO-Varşova Paktı çatışmasına kadar tetiklenecek daha büyük bir kriz ortaya çıkacaktı. Montrö Sözleşmesi’nin Akdeniz’deki dengeye katkısına bundan daha güzel örnek verilebilir mi? Yalı kazasından sonra Montrö Sözleşmesi’ne dil uzatanlar bu gerçekleri ne kadar biliyor?

Kazalar geçmişte olduğu gibi gelecekte de var olmaya devam edecektir. Arıza veya hatalı karar sonucu oluşan kazaların varlığı, doğal boğazlara, insan yapımı kanallara ya da düzenleyici kurallara  göre değişmez. Kazaların nedeni coğrafya ya da hukuki enstrümanlar değil endüstriyel medeniyet ürünü gemi denen teknolojik varlığın karmaşık yapısı ile onu kullananların verdiği yanlış kararlardır. Montrö değişse, Kanal İstanbul yapılsa da kazalar devam edecektir. Gemi yakıtının kalitesinden, mekanik, elektrik, elektronik ve hidrolik donanımda meydana gelen en küçük arıza bile geminin emniyetli seyir yapmasını engeller. Ya da en donanımlı gemi yanlış karar sonucu çarpışabilir, karaya oturabilir ya da batabilir. Burada önemli olan kaza riskini azaltabilmek ve kaza olduğunda kazanın ve kaza sonrası safhanın yönetimini sağlayabilmektir.

KANAL İSTANBUL BÜTÇESİ İLE NE YAPILABİLİR?

Montrö Türk Boğazları Sözleşmesi gündeme getirilmeden daha emniyetli geçiş önlemleri alınabilir. Bu, geçmişte sağlanmıştır. Türk Boğazları Deniz Trafik Düzeni Tüzüğü, Montrö Sözleşmesi ruhunu zedelemeden emniyet sağlamaktadır; çok ciddi ve önemli kazanımdır. Deniz Trafik Ayırım Düzeni’nin (TSS)  1995 yılında Uluslararası Denizcilik Örgütü (IMO) tarafından kabul edilmesi bu kazanımın dışavurumudur. Ayrıca 30 Aralık 2003 yılında uygulamaya konulan Türk Boğazları Gemi Trafik Hizmetleri Sistemi (TBGTH) boğazlarda seyir emniyetini artırmıştır. Türkiye bu kuralları ve tedbirleri dünyaya ilan etmiş ve kabul ettirmiştir. Günümüzde de ek kuralların tesis edilmemesi için neden yoktur. Örneğin, uğraksız geçen gemilerin çevreye tehdit oluşturmadan geçişlerini sağlamak amacıyla refakat römorkörü alması gibi bağlayıcı kurallar tartışılmalıdır.

Ya da günde 2-3 milyon varil petrol hareketini sağlayan 20-25 tankerin boğazlardan geçişi Samsun-Ceyhan arasında tesis edilebilecek boru hatları ile asgariye indirilebilir. Kanal İstanbul’a harcanacak 42 milyar doların küçük bir bölümü ile bu boru hatlarının yapılabileceğini hatırlatalım. Hekimbaşı Yalısı’na çarpan geminin adı Hayatın Ruhu (Vita Spirit) idi. Montrö’nün ölümsüz ruhunu hatırlatarak yazımızı tamamlayalım.

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak.

Time limit is exhausted. Please reload CAPTCHA.